ਕਰਕਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਇਆ। ਇਹ ਸਮਝੋ ਕਿ ਇਕੋ ਹੀ ਕਾਰਨ ਤੋਂ, ਪੂਰੇ ਹੋਏ ਤੇ ਅਧੂਰੇ ਦੋਵੇਂ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਗਤ, ਜਿਸਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਉੱਚਤਮ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਡੁੱਬਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਜਗਤ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਚਨਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਸਿੱਧੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣਾ ਕੰਮ—ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਦਰਾਂ ਆਦਿਕ ਲਈ ਠੰਡ ਦੂਰ ਕਰਨਾ—ਚੁੱਪਚਾਪ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ, ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ, ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਨਿਰਵਿਕਾਰਤਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਇਹ ਰਚਨਾ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ, ਜੋ ਕਿ ਫਲ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਫਲ ਵੱਖਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਲੱਗ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਇਕੋ ਹੀ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਅਟੂਟਤਾ ਕਰਕੇ, ਬੀਜ ਤੇ ਫਲ, ਜਾਂ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਵੰਡ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੇ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਇਹ ਵੰਡ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਾਂਚਣ ਤੇ ਇਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਇਹ ਭਰਮ ਜਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਜਾਗ ਜਾਓਗੇ, ਇਹ ਸਭ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇਗੀ—ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੋ। ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਮ ਦੀ ਗਾਂਠ ਕੱਟ ਜਾਵੇਗੀ, ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਗਿਆਨ, ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਵੋਗੇ। ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਦੀ ਇਹ ਲਹਿਰ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਇਹ ਸਦਾ ਲਈ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸਮਝ ਲਵੋਗੇ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, "ਇਹ ਹੈ" ਇਹ ਵਾਕ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰੋਮਣੀ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਆਖਦੇ ਹੋ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਅਟੂਟ ਹੈ? ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਈ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਤਾਂ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਜਾਂ ਅਰਥ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਰੋਧੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਸਿਰਫ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਲਈ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਣੀ। ਜਿਥੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਦਵੈਤ ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ; ਫਿਰ ਮਨ ਦਾ ਵਿਘਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਾਰਨ ਤੇ ਫਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਨ, ਧਾਰੀ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ। ਬਦਲਾਅ, ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਤੇ ਅਵੱਖਤਾ, ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ—ਇਹ ਸਭ ਇਉਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ, ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਲਈ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੰਡ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵੰਡ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੈ; ਜਦ ਗਿਆਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਦਵੈਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ, ਮਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਕੇਵਲ ਮੌਨ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਕਰ ਲਵੋਗੇ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਪਰਮ, ਅਦਵੈਤ, ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ, ਅਟੂਟ ਤੇ ਅਖੰਡ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਵੋਗੇ। ਜਿਹੜੇ ਅਨਜਾਗਰੂਕ ਹਨ, ਉਹ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਲਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਦ ਗਿਆਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਦਵੈਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜੇ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦਵੈਤ ਬਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਤੇ ਦਵੈਤ ਤਾਂ ਆਪ ਹੀ ਨਹੀਂ—ਚਾਹੇ ਮੌਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਚਨ, ਇਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਆਪਣੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਮਹਾਵਾਕਿਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ; ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਮਨ ਕਿਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਨਗਰ, ਕੇਵਲ ਭਰਮ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ, ਮਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਛਾਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਰਮ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਰਚਨਾ ਵੇਖਣ ਬਾਰੇ ਉਦਾਹਰਨ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਭਰਮ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਮੋਹ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਤਿਆਗ ਦਿਓਗੇ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹਨ; ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਵੋਗੇ। ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਮਨ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ, ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਮਲਹਮ ਲਾ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹੋ ਮਨ ਹੀ ਇੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਆਦਿਕ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਗ ਤੇ ਦੁਖ ਆਦਿ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਰੋਗ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਹੀ ਮਨ ਮੁਕਤੀ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ, ਸੰਭਾਲਣਾ, ਜਾਂਚਣਾ ਤੇ ਉੱਚੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਲਣਾ, ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲਾਉਣਾ, ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣਾ ਤੇ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਦੇ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਰੂਪ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਜੋ ਚੇਤਨ ਭਾਗ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਜੜ ਭਾਗ ਹੈ, ਓਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਮਾਇਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ। ਮੂਲ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਨਿਰਾਕਾਰ ਤੇ ਅਜਨਮਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਜਿਹਾ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ। ਚੇਤਨਤਾ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਆਦਿਕ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੜ ਚੇਤਨਤਾ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਆਦਿਕ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਸੁਕਸ਼ਮ ਚੇਤਨਤਾ ਨਾਲ ਸੁਕਸ਼ਮ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਮਨ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਪਾਣੀ। ਅਪਰਿਪੱਕ ਮਨ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਇਹ ਆਪਣਾ ਅਸਲ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰੂਪ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਵੈਤ ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਦੇ ਭਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।