ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਆਦਰ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਗੁਫ਼ਾ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਕੰਦਰਾਂ ਨਾਮ ਦੀ ਮੰਗਲੈਤਰਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਜੋ ਵੀ ਰਾਜਾ ਉਥੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਕੰਦਰਾਂ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਨੀਵਾਂ ਰਾਜਾ ਇਹ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਉਥੇ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਨਚਾਹੀ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ; ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਂ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾੜਾ ਹਾਲ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਦੇਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਨਿੰਦਤ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਦਰਯੋਗ, ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਆਸਥਾਨ, ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ—ਇਥੇ ਉਹ ਸਦਾ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਕਥਾ, ਜਿਵੇਂ ਘਟਿਤ ਹੋਈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਕਾਰਕਟੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਹ ਕਾਲੀ ਰਾਕਸ਼ਸੀ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਲੇਖ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕਾਰਕਟੀ ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ?” ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਕਾਲੇ, ਚਿੱਟੇ, ਹਰੇ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਕਾਰਕਟਾ ਸੀ, ਉਹ ਕੇਕੜੇ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਾਲੀ ਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਕੇਕੜੇ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲੀ, ਕਾਰਕਟੀ ਨਾਮ ਦੀ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਜੰਮੀ। ਕਾਰਕਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਕਥਾ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਦੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਵਿਅਖਿਆ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਇਕ ਕਾਰਣ ਤੋਂ, ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਅਪੂਰਨ ਦੋਵੇਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਸਦੀ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਮਿਟਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਾਣੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਸਿੱਧੀ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ, ਪਰ ਠੰਢ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਖ਼ੂਬੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ, ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਡੋਲ, ਇਹ ਅਨੇਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਓਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਾਗਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਫਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ, ਜੋ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਚੇਤਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵੱਖਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕੀ ਰੀਅਲਟੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਤੇ ਫਲ, ਜਾਂ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਤੇ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਤਕ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਹ ਵੰਡ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਦਿਸਦਾ, ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ। ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਵੰਸ਼ੀ, ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਜਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਜਾਗਦੇ ਹੋ, ਇਹ ਸੱਚ ਜਾਣ ਲਵੋਗੇ—ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਭ੍ਰਮ ਦਾ ਗੁੰਝਲ ਖੁਲ ਜਾਂਦਾ, ਤਦ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਜਾਣ ਲਵੋਗੇ ਕਿ ਗਿਆਨ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ। ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਮਾੜੀ-ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸਿਰਫ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਗ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਵੋਗੇ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, “ਇਹ ਹੈ” ਆਖਣ ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਆਖਦੇ ਹੋ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਅਟੁੱਟ ਹੈ? ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ, ਸ਼ਬਦ ਧੁਨੀ ਜਾਂ ਅਰਥ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਰੋਧੀ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਸਿਰਫ ਵਿਹਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਬਣਾਈ ਜਾਦੂਈ ਪ੍ਰੇਤ। ਦੁਇਤਾ ਤੇ ਏਕਤਾ ਵੀ, ਜਿਥੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ; ਫਿਰ ਸੋਚ ਦੀ ਚੰਜਲਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਕਾਰਣ ਤੇ ਫਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਪਣੇ ਲੱਛਣ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਣ, ਕਾਰਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ। ਰੂਪ-ਬਦਲ, ਵੱਖਰਾ-ਅਵੱਖਰਾ, ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ—all ਇਹ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ, ਇਹ ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਬਣੀ; ਅਗਿਆਨੀ ਦੀ ਸਮਝ ਲਈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੰਡ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵੰਡ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਹੈ; ਜਦ ਗਿਆਨ ਆ ਜਾਂਦਾ, ਦੁਇਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ, ਸਾਰੀ ਮਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਠੰਢ ਪਾ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਸਿਰਫ ਚੁੱਪੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਖੋਜ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ, ਤੁਸੀਂ ਪਰਮ, ਇੱਕ, ਅਦਵੈਤ, ਅਟੁੱਟ ਤੇ ਅਨੰਤ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਵੋਗੇ। ਜਿਹੜੇ ਅਵੇਕਤ ਹਨ, ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ—ਜਦ ਗਿਆਨ ਆ ਜਾਂਦਾ, ਦੁਇਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਦੁਇਤਾ ਬਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਤੇ ਦੁਇਤਾ ਆਪ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ—ਚਾਹੇ ਚੁੱਪੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੋਲ, ਇਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਵੰਸ਼ੀ, ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਮਹਾਵਾਕਿਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਨੂੰ ਛੱਡ; ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ। ਮਨ, ਜਿਹੜਾ ਕਿਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਸਿਰਫ ਭ੍ਰਮ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜਿਹੜਾ ਸੰਸਾਰ ਦਿਸ ਰਿਹਾ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਭ੍ਰਮ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਰਚਨਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਉਦਾਹਰਨ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਸਮਝ ਲਵੋਗੇ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ ਭ੍ਰਮ ਹੈ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਲਗਾਵਟ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਛੱਡ ਦਿਓਗੇ। ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹਨ; ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੋਗੇ। ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਮਨ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਣ ਲਈ, ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਮਲ੍ਹਮ ਲਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਯਤਨ ਕਰੋ।