ਇਕ ਵਾਰ, ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਬਹੁਤ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਲ 'ਆਤਮਾ' ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਕੋਈ ਸੱਚੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਈ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਲ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਝੂਠੇ ਪੱਖ ਤੇ ਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਵਾਕਈ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜਿਵੇਂ ਝਰਨੇ ਦੀ ਇਕ ਬੂੰਦ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਝੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਨਾਜੁਕ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਝੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਥੋੜਾ ਹੀ ਸਮਾਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ 'ਚ ਉਭਰਦੇ ਬੁੱਲੇ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਇਹ ਵਿਅਰਥ ਚਲਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਨਿਰਫਲ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੀਰ 'ਚ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਅਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ-ਵਾਂਗ ਭੁਲੇਖੇ 'ਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਨਸ਼ਵਾਰ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ, ਪਤਝੜ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਜਾਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ 'ਚ ਟਿਕਾਅ ਲੱਭ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਵਿੱਅੜੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਲ-ਪਲ ਵਿੱਚ ਝੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੱਲੇ-ਵਾਂਗ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਾਮੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਨਿਰੰਤਰ ਨਾਜੁਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਹਾਰਿਆ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਠੱਗੀ ਕਰਦਾ, ਛੱਡ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਸਮੁੰਦਰ 'ਚ ਜਨਮ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਭਾਰੀ ਕਰਤਵਾਂ ਅਤੇ ਨਸ਼ਵਾਰ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ 'ਚ ਬੇਬਸੀ, ਅਪਵਾਦ, ਲਾਲਚ, ਗੂੰਗਾਪਨ, ਮੱਤ ਦੀ ਮੰਦਤਾ, ਲੋਭ, ਚੰਚਲਤਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ—all ਕੁਝ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਬਚਪਨ, ਗੁੱਸੇ, ਰੋਣ, ਕਰੂਤਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹਲਕਾ ਹੋ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਦੇ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਦਿਲ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੌਤ, ਬੁਢਾਪਾ, ਬਿਮਾਰੀ, ਵਿਪਤਾ ਜਾਂ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੰਨੇ ਗहरे ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ, ਜੋ ਹਰ ਕੋਈ ਪਸ਼ੂ-ਵਾਂਗ ਹੱਕਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ, ਚੀਰਿਆ ਤੇ ਜਖਮੀ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਬਚਪਨ—ਜੋ ਗੂੜ੍ਹੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਹੈ, ਅਣਗਿਣਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਚੰਚਲ—'ਚ ਕਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਗ ਤੇ ਡਰ, ਮੱਤ ਦੀ ਮੰਦਤਾ ਤੇ ਹਨੇਰਾ—ਇਹ ਦੁੱਖ ਕਿਸੇ ਹੋਸ਼ ਵਾਲੇ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਬੱਚਾ, ਖੇਡਾਂ, ਗਲਤ ਮਨੋਰੰਜਨ, ਵਿਅਰਥ ਉਮੀਦਾਂ ਤੇ ਝੂਠੀ ਆਸ 'ਚ ਲੀਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭੁਲੇਖੀ ਤੇ ਭਾਰੀ ਵਿਪਤਾ 'ਚ ਡੂਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ, ਗਲਤ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਗਲਤ ਮਨੋਰੰਜਨ ਤੇ ਅਣਪੂਰੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਸਿਰਫ਼ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਖਾਮੀ, ਮਾੜਾ ਵਿਹਾਰ, ਔਖੇ ਕੰਮ ਤੇ ਬੁਰੇ ਇਰਾਦੇ—ਇਹ ਸਭ ਬਚਪਨ 'ਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਡੂੰਘੇ ਪੋਖਰ ਵਿੱਚ ਮਗਰਮੱਛ। ਜੋ ਵਿਭੇਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਚਪਨ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ—ਉਹ ਮੂਰਖ, ਭੁਲੇਖੇ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਨਿੰਦਤ ਹੋਣ। ਜਿਥੇ ਮਨ, ਚੰਚਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਵਿਅਰਥ ਵਿਧਨਾਂ 'ਚ ਭਟਕਦਾ, ਉਥੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਾਈ ਵੀ ਰੱਜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਹਰ ਜੀਵ 'ਚ, ਹਰ ਅਵਸਥਾ 'ਚ, ਮਨ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਬਚਪਨ 'ਚ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਚੰਚਲਤਾ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ। ਮਨ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਤੇ ਬਚਪਨ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਚੋਟੀ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ, ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ, ਉਥੇ ਅੰਦਰਲੀ ਹਲਚਲ ਨੂੰ ਕੌਣ ਸਮਝ ਸਕਦਾ? ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ, ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ, ਲਹਿਰਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਚੰਚਲਤਾ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਨ ਤੋਂ। ਬਚਪਨ ਤੇ ਮਨ, ਆਪਣੇ ਹਰ ਕੰਮ 'ਚ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਰਾਵਾਂ ਵਾਂਗ—ਅਸਥਿਰਤਾ 'ਚ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਬੁਰੇ ਜੀਵ, ਖਾਮੀਆਂ ਤੇ ਮਾੜੇ ਇਰਾਦੇ—ਇਹ ਬਚਪਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਧਨਵਾਨਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਤੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਚੀਜ਼ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੀਲੇ ਉਤਪਾਤ 'ਚ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹ ਕਾਬੂ 'ਚ ਆਉਂਦਾ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਿਅਕ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ; ਬੱਚਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਸ਼ੁੱਧ ਚੀਜ਼ਾਂ 'ਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭਦਾ, ਕੌਲਿਆ ਕੁਲ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਵਾਂਗ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੋਣ ਵਾਲਾ, ਗੰਦੇ ਦਿਲ ਵਾਲਾ, ਬੱਚਾ ਜਲ-ਕਾਠ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ, ਅੰਦਰੋਂ ਮੰਦ ਤੇ ਅਕਰਮ ਹੈ। ਡਰਿਆ, ਭੋਜਨ 'ਤੇ ਧਿਆਨ, ਦੁਖੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ, ਉਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ—ਬੱਚੇ ਦਾ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਚੰਚਲ, ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਲਈ ਹੀ ਬਣਿਆ। ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ 'ਚ ਚਾਹੀਦੇ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਬੱਚਾ, ਮਨ-ਮੁੜਿਆ, ਅਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਲ ਕੱਟਿਆ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਬੱਚੇ ਦੇ ਦੁੱਖ—ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ—ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ। ਬੱਚਾ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ 'ਚ ਤਾਕਤਵਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨ-ਮੁੜਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਗਰਮੀ ਦੀ ਧੁਪ 'ਚ ਸੜ ਜਾਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਘਰ 'ਚ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਸੱਪ ਅਣਸਮਝੇ ਜ਼ਹਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ। ਬਚਪਨ, ਨਰਮ ਦਿਲ ਵਾਲਾ, ਅਣਗਿਣਤ ਝੂਠੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਅਰਥ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਲੰਮਾ-ਚਿਰ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੌਣ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਬਰਫ਼ ਖਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ ਜਾਂ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਚੰਦ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ ਤੇ ਸੋਚੇ ਕਿ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੇਗੀ? ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨ ਗਰਮੀ ਤੇ ਠੰਡ ਨੂੰ ਰੋਕਣ 'ਚ ਅਸਮਰਥ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ, ਬੱਚੇ, ਪੌਦੇ ਜਾਂ ਦਰੱਖਤ 'ਚ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ? ਬੱਚੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਡਣ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦੇ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਚਲਦੇ, ਤੇ ਡਰ ਤੇ ਭੋਜਨ 'ਚ ਹੀ ਲਗੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਬਚਪਨ 'ਚ ਅਧਿਆਪਕ, ਮਾਂ, ਪਿਤਾ, ਲੋਕਾਂ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਡਰ—ਬਚਪਨ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਡਰ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਾਮੀ ਨਾਲ ਰੋਕੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਜੋ ਮੂਰਖਤਾ 'ਚ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭਦਾ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇੱਥੇ ਬਚਪਨ ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਰੱਜਦਾਰ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ, ਬਚਪਨ ਦੇ ਵਿਪਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਚੁਕੀਆਂ, ਮਨੁੱਖ ਉਥਲੇ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਬੱਦਲ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ। ਉੱਥੇ, ਆਪਣੇ ਚੰਚਲ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵਿਅਕ੍ਰਿਤੀਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੱਤ-ਹੀਨ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਖ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਇੱਛਾ ਦੇ ਦੈਤ ਦੇ ਵਲੋਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੁਫਾ 'ਚ ਵੱਸਦਾ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਭੁਲੇਖਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਬਿਲਕੁਲ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।