ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਇਕਤਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਇਕਤਾ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਦਵੈਤ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖਾਲੀ ਹੈ—ਇਸ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਲਿਆ ਹੋਇਆ ਰਸ। ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕਸਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਆਪਣੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਵੈਤ ਵੀ ਮੂਲ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰਤਾ। ਇੱਕਸਾਰਤਾ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ, ਦਵੈਤ ਮੌਜੂਦ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ ਵੀ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਰਲਤਾ, ਹਵਾ ਦੀ ਕੰਪਨ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਖਾਲੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮੂਲਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਵੈਤ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਦਵੈਤ ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਨਾਸ ਲਈ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਨਾਜੁਕ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਮਾਪ, ਮਾਪਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਮਾਪਿਆ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਦੇਖਣਾ, ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਚਿੱਤ ਦੇ ਨਾਜੁਕ ਕਣ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਅਣੂ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਵੇਲੇ ਇਸ ਨਾਜੁਕ ਪਰਬਤ ਮੇਰੂ-ਸਮਾਨ ਕਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨ, ਆਪਣੀ ਮੂਲਤਾ ਵਿੱਚ—ਹੋਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਵਾਹ! ਇਹ ਵੱਡਾ ਮਾਇਆ ਹੈ—ਅਥਵਾ ਮਾਇਆਵਾਦੀ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟ ਹੈ; ਕਿ ਨਾਜੁਕ ਕਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕ੍ਰਮ-ਬੱਧਤਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਅਸੰਭਵ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਕੇਵਲ ਚਿੱਤ ਦੇ ਨਾਜੁਕ ਕਣ ਵਿੱਚ ਮਾਪ ਵਾਂਗ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜਾਲ ਵੀ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਇੱਕਸਾਰਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡੇ ਬਿਨਾ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਵਿਚ ਪਾਤੀ ਵਿਚ ਰੁੱਖ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤਤਾ, ਫਲ ਤੇ ਪੱਤੇ ਸਮੇਤ, ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਚਿੱਤ ਦੇ ਨਾਜੁਕ ਕਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ—ਡਾਢ, ਫਲ, ਰੁੱਖ—ਨੂੰ ਛੱਡੇ ਬਿਨਾ, ਉਹ ਬੀਜ ਦੇ ਖੋਖੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਚਿੱਤ ਦੇ ਨਾਜੁਕ ਕਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੁਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦਵੈਤ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਦਵੈਤ ਦੇ ਬੀਜ-ਖੋਲ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ; ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਦੇ ਨਾਜੁਕ ਕਣ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਦਵੈਤ ਹੈ, ਨਾ ਅਦਵੈਤ; ਨਾ ਬੀਜ, ਨਾ ਅੰਕੁਰ; ਨਾ ਸਥੂਲ, ਨਾ ਨਾਜੁਕ; ਨਾ ਅਜੰਮਾ, ਨਾ ਜੰਮਾ। ਇਹ ਨਾ ਮੌਜੂਦ, ਨਾ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ; ਨਾ ਮ੍ਰਦੁ, ਨਾ ਵਿਅਕੁਲ; ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਿੱਤ-ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਣ, ਨਾ ਕੁਝ ਹੋਣ। ਨਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਨਾ ਗੈਰ-ਸੰਸਾਰ; ਕੇਵਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟ ਚਿੱਤ-ਅਣੂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਕੁਝ ਉਭਰਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਤੇ ਜਿਵੇਂ, ਉਹ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟ ਅਣੂ-ਆਤਮਾ, ਉਭਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਉਭਰਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਵਾਂਗ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਰੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟ ਤੱਤ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉਭਰਨ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ, ਆਪਣਾ ਹਾਲ ਛੱਡੇ ਬਿਨਾ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟ ਅਣੂ ਕੰਪਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਵੀਕਾਰ ਤੇ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੰਵਲ ਦੀ ਤੰਤੁ ਜਾਂ ਪਰਬਤ ਮੇਰੂ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟ ਅਣੂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਅੱਖ ਨੂੰ ਤੰਤੁ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅੱਖ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ। ਕੰਵਲ ਦੀ ਤੰਤੁ ਜਾਂ ਪਰਬਤ ਮੇਰੂ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟ ਅਣੂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਓਸੇ ਦੀ ਸੰਘਣੀਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਮੇਰੂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਦੇ ਚੋਟੀਅਾਂ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤਤਾ ਤੇ ਨਾਜੁਕ ਅਣੂ ਵਿਆਪਕ, ਫੈਲਿਆ, ਬਣਿਆ, ਉਤਪੰਨ, ਤੇ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਹਰ ਥਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਖਾਲੀਤਾ ਸਪਸ਼ਟ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਦਵੈਤ ਰਾਹੀਂ, ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਆਪਣਾ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਹਾਲਤ, ਉੱਚੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ; ਇਕਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਉਣ-ਜਾਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਉੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਮੁਹੋਂ, ਕਾਰਕਟੀ—ਜੰਗਲ ਦੀ ਮੱਕੀ—ਆਪਣੀ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਈਰਖਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਟਿਕ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਠੰਡਕ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਆਰਾਮ, ਤੇ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤਤਾ ਆ ਗਈ—ਜਿਵੇਂ ਮੋਰਣੀ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਕੰਵਲ ਚੰਨ ਦੀ ਪੂਰਨ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦਾ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਬਗਲੇ ਦੇ ਅੰਡੇ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਬੱਦਲ ਨੂੰ ਹਵਾ। "ਆਹ, ਸਚਮੁੱਚ, ਤੁਹਾਡੀ ਗਿਆਨ ਕਿੰਨੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਅਮਿਟ ਚਮਕ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ!" "ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਕਣ, ਚਿੱਟਾ, ਸ਼ਾਂਤ, ਤੇ ਚੰਦ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ, ਤੁਹਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਤੋਂ ਉਭਰਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।" "ਵਿਦਵਾਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਸੇਵਾ-ਯੋਗ ਸਮਝਦੀ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਚੰਦ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਵਲ ਵਾਂਗ ਖਿੜਦੀ ਹਾਂ।" "ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੰਵਲ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਖਿੜਦਾ ਹੈ।" "ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ, ਦੁੱਖ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" "ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੂਰਜ, ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਪੂਜਾ-ਯੋਗ ਹੋ—ਹੁਣ ਜਲਦੀ ਆਪਣਾ ਸ਼ੁਭ ਉਦੇਸ਼ ਦੱਸੋ।" "ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਦੈਤ-ਕੁਲਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਭੀੜ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀੜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਭਾਰੀ ਮਹਾਮਾਰੀ ਨਾਲ ਫੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਮੈਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਨਿਕਲ ਆਈ।" "ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਤਦ ਮੈਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਿਆਂ ਦੀ ਵाणी ਤੋਂ, ਮੰਤ੍ਰ ਆਦਿ ਲੱਭਣ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਈ।" "ਮੇਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਿਆਂ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਯਤਨ ਸਫਲ ਹੋਵੇ, ਇਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ।" "ਇਤਨਾ, ਹੇ ਸ਼ੁਭ-ਵਤੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੰਨੋ: ਕਿ ਹੁਣ ਤੋਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ।" "ਠੀਕ ਹੈ, ਅੱਜ ਤੋਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਝੂਠ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਸੱਚਮੁੱਚ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨ-ਯੋਗ ਨਹੀਂ।" "ਜੇ ਐਸਾ ਹੈ, ਹੇ ਕੰਵਲ-ਨੇਤ੍ਰ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਦੇਹਕ-ਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਭੋਗਣਗੇ?