ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਈ ਕਿ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਜੇ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਪਿਉ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਾਂ ਇਕਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦਵੈਤ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਦੇਖੇ ਹੋਏ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਕੋਲ ਇਹ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿਚੋਂ ਚੂੜੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਚੂੜੀ ਜਾਂ ਮੋਹ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰਚ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੜ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਚੂੜੀ ਦੀ ਭਰਮ ਮਾਤਰ ਅਗਿਆਨ ਕਾਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਸੋਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਸੱਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੂੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਵਿਚ ਚੂੜੀਪਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਿਰਫ਼ ਸੋਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਹੀ ਆਭਾ ਦੇਖਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖੇ ਹੋਏ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖੜਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਪਣ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਚੂੜੀ ਵੇਖਣ ਸਮੇਂ ਸੋਨੇਪਣ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਿਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਦੋਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ; ਜਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਭਾਵ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਸ਼ੂ ਦਾ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਵੇਖੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਵੇਖੇ ਹੋਏ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਹਸਤੀ ਦੋਹਾਂ—ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ—ਵਿੱਚ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਹੀ ਹਸਤੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਚੂੜੀ ਨਾ ਸਮਝ ਆਉਣ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਨਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਅਸੱਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ; ਜਦੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਇਕਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਦਵੈਤ। ਜੋ ਸੱਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਚਿੱਟਮਾਤ੍ਰ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਾਂਤ ਅਵਸਥਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਆਤਮਾ, ਵੇਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਸੱਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਚਾਨਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਸੱਭ ਕੁਝ ਉਸ ਪਰਮ ਸੁਖਸ਼ਮ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਣੂ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਾਣਣ ਦਾ ਸਾਧਨ—ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਚੂੜੀ ਆਦਿਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਅਣੂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਅਨੁਭਵ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਭ ਅਨੁਭਵ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਏਕਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਇਛਾ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਲਹਿਰਾਂ; ਉਸ ਇਛਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਕਿਸੇ ਦਿਸਾ, ਸਮੇਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਸਰਵ-ਭੋਗਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾ ਦਵੈਤ ਹੈ, ਨਾ ਏਕਤਾ। ਜੇ ਦੂਜਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਕਤਾ ਵੀ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ; ਦਵੈਤ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਦੀ ਆਪਸੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਛਾਂ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਜਦੋਂ ਏਕਤਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਦਵੈਤ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਅਵਸਥਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਤਰਲਤਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਹੜਾ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖਤ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਵੈਤ ਵੀ ਮੂਲ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਜਬੂਤੀ; ਸਮਤਾ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਦਵੈਤ ਦਿਖਾਈ ਤਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਅਸੱਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤਰਲਤਾ ਪਾਣੀ ਦੀ, ਕੰਪਨ ਹਵਾ ਦੀ, ਤੇ ਖਾਲੀਪਣ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਦਵੈਤ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਦਵੈਤ ਅਤੇ ਅਦਵੈਤ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਹੈ; ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸੂਖਮ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਮਾਪ, ਮਾਪਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮਾਪਿਆ ਗਿਆ—ਇਹ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਵੇਖਣ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ—ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਕਣ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਇੱਕ ਸੁਖਸ਼ਮ ਮਾਊਂਟ ਮੇਰੂ ਵਰਗੇ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੱਸ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ, ਇਹ ਸਭ ਵੱਡਾ ਭਰਮ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਭਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਪਰਮ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸੁਖਸ਼ਮ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸਦਾ ਹੀ ਅਸੰਭਵ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਕੇਵਲ ਉਸ ਸੁਖਸ਼ਮ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਮਾਪ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਉਸ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾ ਦਰੱਖਤ ਮਟਕੇ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਦਰੱਖਤ, ਫਲ ਤੇ ਪੱਤੇ ਸਮੇਤ, ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਵੇਂ ਹੀ ਪਰਮ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਡਾਲੀਆਂ, ਫਲ ਤੇ ਦਰੱਖਤ ਰੂਪ ਨਾ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਬੀਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇੰਝ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਖੁਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦਵੈਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਦਵੈਤ ਦੇ ਬੀਜ-ਛਿਲਕੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਦਵੈਤ ਹੈ, ਨਾ ਅਦਵੈਤ; ਨਾ ਬੀਜ, ਨਾ ਅੰਕੂਰ; ਨਾ ਸਥੂਲ, ਨਾ ਸੂਖਮ; ਨਾ ਅਜਨਮਾ, ਨਾ ਜੰਮਿਆ। ਨਾ ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨਾ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ; ਨਾ ਮਿੱਠਾ, ਨਾ ਉਤਾਵਲਾ; ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਣ ਹੈ, ਨਾ ਕੁਝ ਹੋਰ। ਨਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਨਾ ਅਸੰਸਾਰ; ਕੇਵਲ ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਣੂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤੇ ਜਿਵੇਂ, ਉਹ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮ ਸੁਖਸ਼ਮ ਆਤਮਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਦਰੱਖਤ ਬਣਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਨਾਲ। ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖਤ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਪਰਮ ਅਣੂ ਕੰਪਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਵੀਕਾਰ ਤੇ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਹੈ ਉਹ ਅਦੁੱਤੀਅ, ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ, ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ—all ਇਕੋ ਹੀ ਤੱਤ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹਨ।