ਇਕ ਵਾਰੀ, ਮਹਾਨ ਜ਼ਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ, ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਦਾਣਾ ਤੇ ਰੋਟੀ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਇਕ ਪਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਿੱਧਾ ਜਾਂ ਵਕਰ ਕੋਈ ਵੀ ਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਣੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ—ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਅਸਰ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ, ਮਾਨੋ ਬੇਪਰਵਾਹ ਬੈਠੀ ਹੋਈ, ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਕਰਤਾਰ ਬਣ ਕੇ, ਸਾਰਿਆਂ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਸਾਫ਼ ਚੇਤਨ-ਅਣੂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਸਰਵੋਚ ਅਣੂ ਵਿੱਚ, ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਕਿੱਥੇ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ? ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਮੂਲ ਤੱਤ ਦੀ ਵੰਡ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਰਾਖਸ਼ਸੀ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ, ਇੱਕ ਹੀ ਸੁਆਦ ਵਾਂਗ, ਆਕਾਸ਼-ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ 'ਸੰਸਾਰ-ਚਲਣ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਮ-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਚੇਤਨ-ਅਣੂ, ਦੇਖੇ ਗਏ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਲਈ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਚੰਭਾ ਵਾਂਗ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਹਾਂ ਵਾਂਗ, ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਿੰਨ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ। ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਖੇ ਵੱਲ ਵਧਦਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਲ ਜਾਂ ਅਸਲ-ਰਹਿਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਅਸਲ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਹੈ; ਜਦ ਸਵ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੁਝ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦਾ? ਦੇਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੀ ਅੱਖ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਲਕੜੀ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਬਿਨਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਇਕਤਾ ਬਿਨਾ ਦਵੈਤ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਦੇਖਿਆ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ, ਜਾਂ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਆਨੰਦ। ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਕੋਲ ਦੇਖਿਆ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਕੰਗਣ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਦੇਖਿਆ ਕੋਲ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੜ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕੰਗਣ ਜਾਂ ਮੋਹ ਸੋਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ। ਦੇਖਿਆ ਦੀ ਰਚਨਾ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ-ਰਹਿਤ ਹੈ; ਕੰਗਣ ਦੀ ਭਰਮ-ਰੂਪਤਾ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸੋਨਾ ਹੀ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੰਗਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਗਣ-ਪਣ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਸੋਨਾ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਖਿਆ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ਼ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਦੇਖਿਆ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਦੇਖਣ-ਪਣ ਛੱਡਦਾ ਜਾਪਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਕੰਗਣ ਵੇਖਣ ਤੇ ਸੋਨਾ ਆਪਣਾ ਸੋਨ-ਪਣ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ। ਇੱਕ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਵਿੱਚ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ; ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਕਿੱਥੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ? ਦੇਖਿਆ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਦੇਖਿਆ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੋਹਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਚਮਕਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਕੰਗਣ ਨਾ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਸੋਨਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਦ ਦੇਖਿਆ ਅਸਲ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ; ਜਦ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਨਾ ਇਕਤਾ, ਨਾ ਦਵੈਤ, ਨਾ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭੀ ਕੁਝ। ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਅਸਲ-ਅਸਲ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਸ਼ਾਂਤ ਅਵਸਥਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਆਤਮਾ, ਦੇਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ, ਤੇ ਦੇਖਿਆ, ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ ਦੀਪਕ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਓਹੀ ਸਰਵੋਚ ਚੇਤਨ-ਅਣੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ—ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਜਾਣਿਆ, ਤੇ ਜਾਣਨ ਦਾ ਸਾਧਨ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੰਗਣ ਆਦਿ ਦੀ ਰੂਪਤਾ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਅਸਲ-ਅਸਲ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਮੂਲ ਅਣੂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਸਾਰੇ ਅਨੁਭਵ, ਸਰਵ-ਅਨੁਭਵਕ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹਨ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਅਨੁਭਵ-ਰੂਪ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ; ਜਦ ਇਕਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਹੀ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਆਪਣੀ ਇਛਾ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ 'ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਇਛਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਇੱਕ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ, ਦਿਸ਼ਾ, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ, ਸਰਵ-ਅਨੁਭਵਕ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਕਰਕੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤੇ ਅਵਿਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਅਮੌਜੂਦ; ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਦਵੈਤ ਹੈ, ਨਾ ਇਕਤਾ। ਜੇ ਦੂਜਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਕਤਾ ਇਕ ਨੂੰ ਹੋਵੇਗੀ; ਦਵੈਤ ਤੇ ਇਕਤਾ ਦੀ ਆਪਸੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਧੁੱਪ ਤੇ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਇਕਤਾ ਇਕ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਜਦ ਇਕਤਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਦਵੈਤ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਇਹ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਦਾ, ਉਹ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤਰਲਤਾ ਨਹੀਂ। ਸੰਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਤੇ ਇੱਕ-ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਵੈਤ ਵੀ ਤੱਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰਤਾ; ਸਮਤਾ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ, ਦਵੈਤ ਮੌਜੂਦ ਵੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਸਲ-ਅਸਲ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਰਲਤਾ, ਹਵਾ ਦੀ ਕੰਪਨ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਖਾਲੀਅਤ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਵੈਤ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਹੀਂ। ਦਵੈਤ ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਦੁੱਖ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਲਈ ਹੈ; ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸੁਖਮ ਅ-ਪ੍ਰਤੀਤੀ—ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਮਾਪ, ਮਾਪਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਮਾਪਿਆ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ, ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਦੇਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ, ਤੇ ਦੇਖਿਆ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਸੁਖਮ ਚੇਤਨ-ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕੇਵਲ ਇਕ ਅਣੂ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਖਮ ਮੈਰੂ-ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਅਹਾ! ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਾਇਆ ਹੈ—ਜਾਂ ਮਾਇਆਵਾਦੀ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਖਮ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤਿੰਨ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸੰਭਵ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਕੇਵਲ ਮਾਪ ਵਾਂਗ ਸੁਖਮ ਚੇਤਨ-ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।