ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਆਹ ਬਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਹੀ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਲਦੇ ਆ ਰਹੇ, ਅਟੱਲ ਦੁੱਖ-ਭਾਗ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇਸ ਮਾਸ ਦੇ ਢੇਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੰਦੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਜਲਦੀ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇਹ ਸਰੀਰ-ਰੂਪ ਮੇਂਡਕ ਵੀ ਅਣਜਾਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂ ਕਿਵੇਂ। ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਕ ਉਪਕਰਮ ਅਸਲ ਵਿਚ ਖਾਲੀ ਹਨ; ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਚੰਚਲ ਹਵਾਵਾਂ ਧੂੜ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿਸਦੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਪੂਜਨਯੋਗ, ਹਵਾ, ਦੀਵੇ ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਚਲਣ ਨੂੰ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੀਰ ਦੀ ਚਲਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ—ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਮੋਹ ਦੀ ਮੱਤ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ-ਸਦਾ ਲਈ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਨਾ ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਹਾਂ, ਨਾ ਇਹ ਸਰੀਰ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ," ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਇੱਜ਼ਤ ਜਾਂ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਸੁਖ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਣਗਿਣਤ ਖਾਮੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਚਲਾਕੀ, ਉਸ ਮੋਹਣੀ ਦੈਵੀ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ, ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਵੱਲੋਂ ਠੱਗ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸਾਰੀ ਸਮਝ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ, ਹੁਣ ਇਸ ਸਰੀਰਕ ਲਗਾਵ ਵਾਲੀ ਨੇ ਭਟਕਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਝੂਠੀ ਸਮਝ ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਅੱਖ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੈ ਉਹ! ਜਿਸਦਾ ਆਪਾ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ—ਕਿੰਨੇ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਠੱਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੁਆਹ ਹੋ ਚੁੱਕਾ। ਜਿਵੇਂ ਝਰਨੇ ਦੀ ਬੂੰਦ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਰੀਰ-ਪੱਤਾ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਝੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਲੰਮਾ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਨਿਰਫਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗੀ ਭਟਕਣਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਸਾਫ਼ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜੰਮੇ! ਜਿਸ ਨੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ, ਪਤਝੜ ਦੇ ਬੱਦਲ ਜਾਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਲੱਭ ਲਈ, ਉਹੀ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਕੰਮਾ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਸਦਾ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰਦਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਕਰਤਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਛਣ-ਭੰਗੀ ਆਕਾਰ ਹਨ, ਤਾਂ ਬਚਪਨ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਬੇਬਸੀ, ਵਿਪੱਤੀ, ਲਾਲਚ, ਗੁੰਗਾਪਣ, ਮੰਦ ਬੁੱਧੀ, ਲੋਭ, ਚੰਚਲਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖ—all ਇਹ ਸਭ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਚਪਨ ਗੁੱਸੇ, ਰੋਣ, ਨਿਰਦਯਤਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਗਲ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਜ਼ੰਜੀਰ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਪਾਈ ਜ਼ੰਜੀਰ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਜੋ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮੌਤ, ਬੁਢਾਪੇ, ਬਿਮਾਰੀ, ਅਕਸਮਾਤ ਜਾਂ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੰਨੀ ਡੂੰਘੀ ਨਹੀਂ ਚੁਭਦੀਆਂ। ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ, ਜੋ ਚੰਚਲ ਤੇ ਸਭ ਵੱਲੋਂ ਤਿਰਸਕਾਰਤ ਹੈ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਰਗਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ, ਜੋ ਟੁੱਟਿਆ ਤੇ ਜਖਮੀ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਤਾਂ ਮੂੜਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੈ, ਲੱਖਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਸਥਿਰ। ਹਰ ਪਲ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਡਰ, ਜੋ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮੋਟਾਪਣ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਸਹਿਣਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਬੱਚਾ, ਜੋ ਖੇਡਾਂ, ਗਲਤ ਮਨੋਰੰਜਨ, ਵਿਅਰਥ ਉਮੀਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭਟਕਣਾ ਤੇ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣਾ, ਗਲਤ ਮਨੋਰੰਜਨ ਤੇ ਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਹੈ, ਨਾਂ ਕਿ ਆਰਾਮ ਲਈ। ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮ, ਮਾੜਾ ਵਿਵਹਾਰ, ਅਖੜੇ ਕੰਮ ਤੇ ਬੁਰੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਗਰਮੱਛ। ਜੋ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਮਝ ਨਹੀਂ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਚਪਨ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ—ਉਹ ਮੂਰਖ, ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਮਨ, ਜੋ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਚੰਚਲਤਾ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ। ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਹਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮਨ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਇਸ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਤਾਂ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਤੇ ਬਚਪਨ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਚੋਟੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਤਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਲਝਣ ਨੂੰ ਕੌਣ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਚਮਕਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਚੰਚਲਤਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਨ ਤੋਂ। ਬਚਪਨ ਤੇ ਮਨ, ਆਪਣੇ ਸਭ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਰਾ-ਭੈਣ ਵਾਂਗ ਹਨ—ਸਦਾ ਅਸਥਿਰ। ਸਾਰੇ ਮਾੜੇ ਜੀਵ, ਸਾਰੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਤੇ ਬੁਰੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਬਚਪਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਧਨਵਾਨਾਂ ਉੱਤੇ। ਜੇਕਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਤੇ ਚੰਗਾ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ੀਲੇ ਵਿਅਕੁਲਤਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬੱਚਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੈਲੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੌਲੇਆ ਕੁਲ ਦਾ ਮੁੰਡਾ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੋਣ ਵਾਲਾ, ਗੰਦੇ ਦਿਲ ਵਾਲਾ, ਬੱਚਾ ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਈ ਮੀਂਹ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਅੰਦਰੋਂ ਸੁਸਤ ਤੇ ਨਿਰਜੀਵ। ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ, ਦੁਖੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਬੱਚੇ ਦਾ ਚੰਚਲ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਲਈ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਚਾਹੀਦੀ ਵਸਤੂ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬੱਚਾ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਪੀੜ੍ਹਤ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਬੱਚੇ ਦੇ ਦੁੱਖ, ਜਿਸ ਦੇ ਲਕੜੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਔਖੇ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਨਹੀਂ। ਬੱਚਾ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਪੀੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਗਰਮੀ ਦੀ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।