ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬਸੰਤ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਖਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਪੱਤਾ, ਹਰ ਟਾਹਲੀ, ਉਸ ਬਸੰਤ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਿੱਚ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲੈ, ਇਹ ਜਗਤ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਸੰਤ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਜੰਗਲ ਉਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਹੈ; ਇਹੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਹੀ ਅਣ-ਭਾਗਯੋਗ ਪਰਮ ਅਣੂ, ਅਜਨਮਾ, ਸਦੀਵੀ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਇੱਕ ਛਣਕ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਣੂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਣੂ ਅਣਗਿਣਤ ਯੁਗਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਬਚਪਨ ਦੀ ਨੀਂਦ, ਸਮਾਂ ਵਿਅਰਥ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਅਣੂ-ਮੁਹੂਰਤ ਸੌਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਯੁਗਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਕਿਰਣ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭੁੱਖਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੋਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ "ਮੈਂ ਖਾ ਲਿਆ," ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਨਿਸਚਿਤਤਾ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ "ਮੈਂ ਭੋਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਮੈਂ ਭੋਗਿਆ ਨਹੀਂ," ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ; ਉਥੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਪਰਵਾਂ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਓਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਰਚਨਹਾਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਵਿੱਤਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਜੀਵ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਹ ਵਕਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਦਰਖ਼ਤ ਉਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦਾਣਾ ਜਾਂ ਇੱਕ ਨਿਵਾਲਾ, ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਣੂ, ਜਿਹੜਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵਕਰ ਜਾਂ ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ, ਬੇਪਰਵਾਹ ਵਾਂਗ, ਬਿਲਕੁਲ ਅਸਪਸ਼ਟ, ਭੋਗੀ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਜਗਤ ਦੇ ਰੂਪ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਣੂ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ; ਪਰਮ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਭੋਗੀ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਆਦਿ ਤੱਤ ਦਾ ਵੰਡ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਰਾਖਸ਼ਸੀ, ਜਾਣ ਲੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ, ਇੱਕ ਹੀ ਰਸ ਵਾਂਗ, ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਵਿਅਪਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ 'ਜਗਤ-ਕ੍ਰਮ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਂ-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਣੂ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਲਈ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਚਮਤਕਾਰ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ, ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ, ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ। ਦਰਸ਼ਤਾ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ, ਵਸਤੂ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਜਾਂ ਝੂਠੇ ਹੋਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਦਰਸ਼ਤਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਰਸ਼ਤਾ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ, ਅਸਾਰ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਰਗਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਅੱਖ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੰਸਕਾਰ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹਨ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਦਰਸ਼ਤਾ ਵਾਂਗ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਇਕਾਈ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਦਵੈਤ ਨਹੀਂ। ਦਰਸ਼ਤਾ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦਰਸ਼ਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਭੋਗੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਭੋਗ ਨਹੀਂ। ਦਰਸ਼ਤਾ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਤੋਂ ਕੜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਤਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੜ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੜਾ ਜਾਂ ਭ੍ਰਮ ਸੋਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦੀ ਰਚਨਾ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਝੂਠੀ ਹੈ; ਕੜੇ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੈ, ਪਰ ਆਧਾਰ ਸੋਨਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੜਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕੜਾ-ਸਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਸੋਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਰਸ਼ਤਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਦਰਸ਼ਤਾ-ਹੋਣ ਛੱਡਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੜਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੇ ਸੋਨਾ ਆਪਣਾ ਸੋਨਾ-ਹੋਣ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਦਰਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦੀ ਅਸਲ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਹੀਂ; ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣਾ ਦਰਸ਼ਤਾ-ਹੋਣ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਦਰਸ਼ਤਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੋਹਾਂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾ ਦਰਸ਼ਤਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੜਾ ਨਾ ਸਮਝ ਆਉਣ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਨਾ ਹੀ ਸੋਨਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਰਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ; ਜਦੋਂ ਦਰਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਨਾ ਇਕਾਈ ਹੈ, ਨਾ ਦਵੈਤ, ਨਾ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ। ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਆਤਮਾ, ਵੇਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ, ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਤਿੰਨੋ ਇਕ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਓਸ ਪਰਮ ਅਣੂ ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ—ਜਾਣਨਹਾਰ, ਜਾਣਿਆ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਾਧਨ—ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕੜਾ ਆਦਿ ਰੂਪ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਸਰੂਪ ਅਣੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਅਨੁਭਵ ਆਲ-ਅਨੁਭਵੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਅਨੁਭਵ ਇਕ ਹੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਕਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਵੱਖਰਾਪਣ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ; ਉਸ ਇੱਛਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਸਤੂਆਂ ਇੱਕ ਹੀ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਦਿਸ਼ਾ, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਰੂਪ ਤੋਂ, ਵਿਸ਼ਵ-ਭੋਗੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਅਭਾਵ ਨਾਲ ਅਮੌਜੂਦ; ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਦਵੈਤ ਹੈ, ਨਾ ਇਕਤਾ। ਜੇ ਦੂਜਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਕਤਾ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ; ਦਵੈਤ ਅਤੇ ਇਕਤਾ ਦੀ ਆਪਸੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਤਿ-ਯਤਿ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪਰਮ ਅਣੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਜਗਤ ਦੀ ਮੂਲਤਾ, ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਤਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ।