ਇੱਕ ਵਾਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਜਾਂਚਕਾਰੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਅਸਤਿਤਵ ਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਸਰੂਪ ਵਿਖਾਂਉਂਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਕਣ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਸੁਖਮ ਅਨੁਭਵ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਠੇ ਬੂਟੇ ਵਿੱਚ ਪੱਤੇ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਸੋਹਣੀਅਤ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਨੁਭਵ ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਬੂੰਦ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਸੰਤ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਤੋਂ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਖਿੜਦੇ ਹਨ। ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਕਣ, ਆਪਣੇ ਸੁਖਮਪਣ ਕਰਕੇ, ਆਪ ਵਿਅੰਜਨ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਸੁਆਦਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਤੇ ਭੋਗੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੁਆਦ ਜਾਂ ਸਰਣੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਰੂਪ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਸਥਿਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪਰਛਾਂਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਇਹ ਕਣ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਗਤ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਿਗਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਛਾਂ ਜਗਤ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਛਤਰੀ ਆਪਣੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦਾ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਕਾਸ਼, ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ, ਪੂਰਨਤਾ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨੌਜਵਾਨ ਘਾਹ ਵਿੱਚ ਚਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇਹ ਗਿਆਤਾ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਕਰਕੇ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਇਕ ਗੰਠ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਘਣੀ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੁਖਮ ਲਹਿਰਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਾਇਮ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਸੰਤ ਦੇ ਛੂਹ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਫੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਹੀ ਰਸ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਸੰਤ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਾਣ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਸੰਤ ਦੇ ਰਸ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਬੂਟੇ ਉੱਗਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਰਸ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਆਤਮਕ ਕਣ ਅਟੁੱਟ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੰਤ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਇਕ ਪਲ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਕਣ ਉੱਤਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਣਗਿਣਤ ਯੁੱਗ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਬਚਪਨ ਵਾਂਗ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਇਕ ਪਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਲੱਖਾਂ ਯੁੱਗਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਇਕ ਹੀ ਕਿਰਣ ਸਾਰੀ ਅਸਥਿਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਖਾਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸੋਚ ਲੈਂਦਾ ‘ਮੈਂ ਖਾ ਲਿਆ’, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕ੍ਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਉਂ ਹੀ, ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪੱਕਾ ਭਰੋਸਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ‘ਮੈਂ ਭੋਗਿਆ ਬਿਨਾਂ ਭੋਗਿਆ’, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਕਣ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਥੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਉਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲੀਲਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਕਰਤਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ੁੱਧ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਦਰੱਖਤ ਉਗਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਜੋ ਹੁਣ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਪਜਣਗੇ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਦਾਣਾ ਤੇ ਇਕ ਗੰਠ ਅੱਖ ਮਿਝਕਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋੜਿਆ ਜਾਂ ਸਿੱਧਾ, ਕੋਈ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਕਣ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ, ਬੇਪਰਵਾਹ ਬੈਠਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਭੋਗੀ ਤੇ ਕਰਤਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਸੰਸਾਰ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਕਣ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਅਤਿ-ਸੁਖਮ ਕਣ ਵਿੱਚ ਭੋਗਣ ਜਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਢਲੇ ਰਸ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋਣਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਰਾਖਸ਼ਸੀ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ, ਇੱਕ ਹੀ ਸੁਆਦ ਵਾਂਗ, ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਚਕ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਂ-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਕਣ, ਜਿਹੜਾ ਦਿੱਖ ਲਈ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਚੰਭਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵਿਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ, ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ ਦੋਹਾਂ ਹੋਕੇ ਵੀ, ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲ ਵਿਚ ਹੈ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਹਨ। ਦਰਸ਼ਕ, ਜਦੋਂ ਦਿੱਖ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ, ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਟਿਕੀ ਹੋਈ, ਅਸਲੀ ਜਾਂ ਝੂਠੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਦਰਸ਼ਕ ਕਦੇ ਵੀ ਦਿੱਖ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਰਸ਼ਕ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ, ਅਸਥਿਰ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਸਮਰਥਾ ਆਪ ਹੀ ਅੱਖ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਵਾਸਨਾ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਦਰਸ਼ਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਦਰਸ਼ਕ ਦੇ, ਦਿੱਖ ਦੀ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸਥਿਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਜਿਵੇਂ ਪਿਉ ਬਿਨਾਂ ਪੁੱਤ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਦੂਜਾ ਬਿਨਾਂ ਇਕਤਾ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਕ ਹੀ ਦਿੱਖ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਦਿੱਖ ਬਿਨਾਂ ਦਰਸ਼ਕ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤ ਪਿਉ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਭੋਗ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ। ਦਰਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿੱਖ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਕੜਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਦਿੱਖ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਕ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੜ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੜਾ ਜਾਂ ਮੋਹ ਸੋਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੇ। ਦਿੱਖ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸਤੀਕ ਨਹੀਂ; ਕੜੇ ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਮੂੜਤਾ ਕਰਕੇ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਤਾਂ ਸੋਨਾ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕੜੇ ਦੀ ਕੁਝ ਅਸਥਿਤਾ ਨਹੀਂ—ਸਿਰਫ਼ ਸੋਨਾ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ—ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਿੱਖ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿਚ ਵੀ ਦਰਸ਼ਕ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਰਸ਼ਕ ਦਿੱਖ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਦਰਸ਼ਕਪਣ ਛੱਡਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕੜਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸੋਨਾਪਣ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਦਿੱਖ ਦੀ ਕੋਈ ਸੱਚੀ ਅਸਥਿਤਾ ਨਹੀਂ; ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਉਪਜੀ, ਤਾਂ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਕਿੱਥੇ ਉਪਜ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਦਿੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਆਪ ਦਰਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਦਰਸ਼ਕ ਦਿੱਖ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਅਸਥਿਤਾ ਦੋਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ। ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਖ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਕ ਦੀ ਅਸਥਿਤਾ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕੜਾ ਨਾ ਸਮਝ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਸੋਨਾ ਹੀ ਸੋਨਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਤਿ-ਸੁਖਮ ਕਣ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਅਨੁਭਵ, ਤੇ ਭਾਵ ਮਸਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।