ਇਹ ਕਥਾ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਖੰਡ, ਅਜਨਮਾ, ਇੱਕ ਰੂਪ ਅਤੇ ਅਦਿ-ਮੱਧ ਰਹਿਤ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਭਿੰਨਤਾ, ਕੋਈ ਗਣਨਾ ਨਹੀਂ—ਸਿਰਫ਼ ਪੂਰਨ ਨਿਰਵਿਕਾਰਤਾ, ਦਵੈਤ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਲੌਕਿਕ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੜੀ ਹੋਈ, ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਰਹੋ। ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਅੰਤਮ ਸਤਿ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਸਭ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਕਮਲ-ਨੈਣ ਰਾਜੇ ਵੱਲ ਮੋੜ ਗਈਆਂ। ਰਾਜਾ ਬੋਲੇ, "ਜਦੋਂ ਅਣੂ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਵਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਹਵਾ ਵੀ ਮੋਹ ਵੱਸ ਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧੁਨੀ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਤੋਂ ਧੁਨੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਮੋਹ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਅਰਥ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਣੂ ਸਭ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਹੀ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜੋ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਸ਼ੂਨ्यता ਹੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੂਲ-ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ, ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੱਤ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਚਲਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਅਸਲਤਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਮੂਲਤਾ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦਾ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ, ਜਦੋ ਬਾਹਰਲੇ ਸਭ ਕੁਝ—ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਘਾਹ ਦੀ ਪੱਤੀ ਵੀ—ਹਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਮੋਹ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਹਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਾਮੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਰੰਤ ਦੇਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਉੱਚਾ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸਨੂੰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਖੇਡ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਕਸ਼ਮ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੂਖਮਤਾ ਨਾਲ ਵਿਅਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਣੂ ਕਦੇ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਚਾਹੇ ਸੈਂਕੜੇ ਕੋਸਾਂ ਦੂਰ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਅਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚਾਲਾਕ ਜਾਦੂਗਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ, ਨਿਗਾਹਾਂ ਅਤੇ ਭੌਹਾਂ ਦੀ ਹਿਲਾਵਟ ਨਾਲ ਨਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਜਗਤ—ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਘਾਹ ਤੱਕ—ਲਗਾਤਾਰ ਨੱਚਦਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਗੰਧ ਕਪੜੇ ਵਿੱਚ ਰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਮੈਰੂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੱਕ, ਸਭ ਕੁਝ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਦਿਸਾ, ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੀਮਾ ਨਾਲ ਬੱਝੀ ਨਹੀਂ; ਮੈਰੂ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਕੇਵਲ ਵਾਲ ਦੇ ਸੌਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਕਸ਼ਮ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਅਣੂ, ਜਿਸਦੀ ਮੂਲਤਾ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ—ਜਿਵੇਂ ਮੈਰੂ ਤੇ ਰਾਈ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ। ਭ੍ਰਮ ਦੀ ਸੁਕਸ਼ਮਤਾ ਉਸਦੀ ਮਾਇਆਵਾਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕਰਕੇ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੰਗਣ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋ ਜੋਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਬਿਨਾਂ ਇਸਦੇ, ਕੋਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ। ਜੇ ਸੂਰਜ ਆਦਿਕ ਸਭ ਕੁਝ ਜੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਚਾਨਣ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੇ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੋਵੇਗਾ? ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਕਸ਼ਮ ਜੋਤ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਬਾਹਰ ਟਿਕੀ ਹੋਵੇ। ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਜੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ—ਸਿਰਫ਼ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਘਣਤਾ ਕਰਕੇ ਰੰਗ (ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ ਕਾਲਾ) ਦਾ ਫਰਕ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਕਾਲੀ ਧੂੰਆਂ ਤੇ ਬੱਦਲ ਦੀ ਧੂੰਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਵੱਖਰੀਤਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੜ੍ਹ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੂਰਜ ਦੋਵਾਂ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਕ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੂਰਜ ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਲਗਾਤਾਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਉੱਗਦਾ ਜਾਂ ਡੁੱਬਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜੀਵ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਚਾਹੇ ਝੋਪੜੀ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਕਈ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਗੁਫਾ, ਸਭ ਰੋਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਹਨੇਰਾ ਹੈਂ, ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ ਹਨੇਰਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਤੂੰ ਗਰਮ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਹਨੇਰਾ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਕਮਲ ਤੇ ਕੁਮੁਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣਾਕੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਸਰੂਪ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਸੁਕਸ਼ਮ ਅਨੁਭਵ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਠੇ ਪੌਦੇ ਵਿੱਚ ਪੱਤੇ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਨੁਭਵ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਣੂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਗੁੱਚੇ ਮੱਛੀ ਦੇ ਸਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਅਣੂ, ਆਪਣੀ ਬਹੁਤ ਸੁਕਸ਼ਮਤਾ ਕਰਕੇ, ਆਪ ਤਾਂ ਨਿਰਸਵਾਦ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਸਵਾਦਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਤੇ ਭੋਗਤਾ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸਵਾਦ ਜਾਂ ਸਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਬਿਨਾਂ ਉਸਦੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਸੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਣੂ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਜਗਤ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ, ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ, ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਛਤਰੀ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਫੈਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦਾ ਪਰਮ ਆਕਾਰ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨਰਮ ਘਾਹ ਵਾਲੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਚਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਆਪ ਕੇ, ਗਿਆਤਾ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਲੁਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਇੱਕ ਨਿਵਾਲਾ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਘਣ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਕਸ਼ਮ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਸੰਤ ਦੇ ਛੂਹ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਫੁੱਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਉਸ ਅਪਰਮਪਾਰ, ਨਿਰਲੇਪ, ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਸਦਾ ਅਡੋਲ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।