ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਨ ਵਿਚ ਇੱਕ ਸੋਚ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ—"ਮੈਂ ਇਹ ਕੰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਸੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ, ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਉਲਝਣ ਵਾਂਗ, ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਲਕਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਤ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ। ਮਨ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉੱਠਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ—ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿਚੋਂ ਕੜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚੋਂ ਲਹਿਰ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ, ਨਾ ਤਾਂ ਪਲਕ ਝਪਕਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕੋਈ ਮਾਪ, ਨਾ ਨੇੜਤਾ, ਨਾ ਦੂਰਤਾ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਵਿਚ ਹੀ ਉਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ, ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਦੂਰ, ਪਲ ਅਤੇ ਯੁੱਗ, ਜਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦੋ ਪਰਤਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਵੰਡ ਨਹੀਂ, ਇਥੇ ਵੀ ਰਤਾ-ਬਰਾਬਰ ਭੀ ਵੰਡ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੈ; ਜੋ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਕੜੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦੀ ਸੂਝ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਸੂਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਜੋ ਕੁਝ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਕਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਦੋਂ ਕੜੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਮਨ ਤੋਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਸੋਨਾ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਖਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਇੰਝ ਹੀ, ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਨਿਰਮਲ, ਜਾਗਰੂਕ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੱਚਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੱਚਾ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਚੇਤਨ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਅਚੇਤਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਪ ਹੀ ਵਿਚ, ਜਿਸਦੀ ਸਵਭਾਵ ਨਿਰਮਲ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਪਰਛਾਈ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹਵਾ ਜਾਂ ਰੁੱਖ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਮਾਪਣੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ? ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇੰਝ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਇਕ ਪੂਰੀ ਹਕੀਕਤ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸੁਭਾਵ ਅਦਵੈਤ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁੱਖਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ—ਉਸ ਵਿਚ ਕੰਧ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਮਾਇਆ ਦੀ ਧੂੜ ਕਰਕੇ ਚਮਕਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਜਦ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਉੱਭਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕੰਧ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਾ ਪੂਰਾ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠਾ, ਇੰਝ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਲੰਮੀ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਮੋਹ-ਝਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰਕਾਂ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਕੰਧ-ਸਮਾਨ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੰਧ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਫਰਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪੱਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਜੋ ਵੀ ਵੰਡ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜੀਵ ਤੱਕ ਹੋਵੇ, ਕੇਵਲ ਧਾਰਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਨਿਰਮਲ ਪ੍ਰਤਿਤੀ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਪਲੰਗ, ਕੰਧ, ਅਤੇ ਖਾਲੀਪਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਸੰਘਣੇਪਣ ਕਰਕੇ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਘਣੇ ਰੇਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਿਸਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀਤਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅਚੰਭੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਕੇ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਤਿਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਰੁੱਖ ਲੁਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਵਿਚ ਰੁੱਖ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਰੂਪ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਪਰ ਦਰਸ਼ਨ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਅਣਗਿਣਤ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ, ਪਾਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਸ਼ਾਂਤ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਅੰਦਰ ਰੁੱਖ ਅਟੁੱਟ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਅਡੋਲ, ਅਕਾਸ਼-ਵਾਂਗ ਸੁੰਨ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਪੂਰਨ ਹੈ, ਅਜੰਮਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂ, ਨਾ ਵਿਚਕਾਰ—ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਭਾਗ ਜਾਂ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਪੂਰਨ ਚੁਪ, ਅਦਵੈਤ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਸਾਧਾਰਣ, ਅਨੇਕ, ਨਿਰਮਲ, ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਤਿਤੀ ਵਾਂਗ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ—ਇਸ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਰਹੋ। ਹੁਣ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਸੱਚੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਏ। ਹੁਣ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਕੰਵਲ-ਨੇਤਰ ਰਾਜਾ ਹੁਣ ਬੋਲਣ।" ਪਰਮਾਣੂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਤੀ ਤੋਂ ਹਵਾ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ, ਹਵਾ ਭੀ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਵਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਕੇਵਲ ਨਿਰਮਲ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਬਚਦੀ ਹੈ। ਧੁਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਤੀ ਤੋਂ ਧੁਨੀ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਭੀ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮਾਣੂ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ, ਤੇ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਤੇ ਕੇਵਲ ਉਹ ਹੀ ਹਾਂ; ਇੱਥੇ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਭੀ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੋ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਸੁੰਨ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ ਉੱਭਰਦੀ, ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਹਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਵਾਗਉਣ ਚੱਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਂਗ ਦਿਸ ਕੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ, ਬਾਹਰਲੀ ਹਰ ਚੀਜ਼—ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਘਾਸ ਦੀ ਪੱਤੀ—ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਮੋਹ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਬਾਹਰ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚ ਚਾਹਤ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਚੰਬਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ, ਚੇਤਨਾ, ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਰੰਤ ਵੇਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਜਿਸ ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਨ ਵਾਂਗ, ਬੱਚੇ ਦਾ ਮਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੱਖਮ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿਚ ਵੀ, ਇਸ ਨਿਰਮਲ ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ, ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੱਖਮ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮਾਣੂ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਸੈਂਕੜੇ ਕੋਸਾਂ ਦੂਰ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਜਾਂ ਅੰਤ ਦੇ, ਤੇ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਚਲਾਕ ਜਾਦੂਗਰ, ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਭੌਹਾਂ, ਤੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਨਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਨਿਰਮਲ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਸ ਤੱਕ, ਲਗਾਤਾਰ ਨੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਖੇਡ-ਤਮਾਸ਼ਾ ਵਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਖਮ ਸੁਗੰਧ ਕਪੜੇ ਵਿਚ ਰਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੰਝ ਚੇਤਨਾ ਅੰਦਰ ਬਾਹਰ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੱਕ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿਸਾ, ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਹੋ ਕੇ, ਇਕ ਵਾਲ ਦੇ ਸੌਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁੱਖਮ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਮ ਪਰਮਾਣੂ ਲਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਨਿਰਮਲ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਕੋਈ ਵੀ ਤੁਲਨਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਰਾਈ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਿਚ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ। ਮੋਹ ਦੀ ਸੁੱਖਮਤਾ ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆਵਾਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਕੇ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਤਾਂ ਮੋਹ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੜਾ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸਮਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਸਾਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਚੰਭੀ ਖੇਡ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਨਿਰਮਲਤਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।