ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਸੱਚਾਈਆਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਮਟਕੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਟਕੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਅਕਾਸ਼ ਨਾ ਕਦੇ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਬਦਲਦਾ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਚਾ ਆਤਮਾ ਵੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਬਦਲਦਾ। ਜਦੋਂ ਸਚੇਤਨਤਾ ਅੰਦਰਲੇ ਅਨੁਭਵ ਆਧਾਰਤ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਅਚੇਤਨਤਾ ਦੋਵੇਂ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਦਵੈਤ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ consciousness (ਚੇਤਨਤਾ) ਦਾ ਰੂਪ, ਜੀਵਤਤਾ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਵਰਗੇ ਅਚੇਤਨ ਅਸਤਿਤਵ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਤਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੂਤ ਵੱਸ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਰਮ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ—ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ—ਜੋ ਸੱਫ ਚੇਤਨਤਾ ਦੇ ਪਰਮ ਅਣੂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਤੇ ਮਿਟਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਚੇਤਨਤਾ ਅੱਗ ਦੀ ਅਸਤਿਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੀ ਹੈ; ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਾੜਦੀ, ਪਰ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪਕਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਸਾੜੇ, ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਤਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਓਸ ਤੋਂ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਆਦਿ, ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੁਰੂਅਾਤ ਜਾਂ ਅੰਤ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਮਹਾ-ਕਾਲਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜਿਸਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਹੈ, ਦਿਲ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੀਵਟ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਦਾਤਾ, ਅਨੰਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੀ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਅਤੇ ਛੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰਲੇ ਵਿਅਕਤ ਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਚਮਤਕਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲੱਤਾਂ, ਬੂਟੀਆਂ, ਅੰਕੁਰਾਂ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚੇਤਨਤਾ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਉੱਚਾਈ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਹੈ। ਕਾਲ, ਅਕਾਸ਼, ਕਰਮ, ਅਸਤਿਤਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਸਵੈ-ਸੂਝ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਚੇਤਨਤਾ ਹੀ ਮਾਲਕ, ਕਰਤਾ, ਪਿਤਾ, ਭੋਗਤਾ ਹੈ; ਤੇ ਅਕਾਸ਼-ਸਵਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨੰਨਾ ਜਹਿਰ-ਦਾਨ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੂਪ ਮਾਪ, ਮਾਪਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਮਾਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਉਥੇ ਹੀ ਚੇਤਨਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਚੇਤਨਤਾ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਪਰਮ ਰਤਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਹਨੇਰਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਦਰਸ਼ਕ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਸੂਝ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਪਰਬਤ (ਪਹਾੜ) ਇੰਦਰੀਆਂ ਲਈ ਅਪਹੁੰਚ ਹੈ, ਦੂਰ ਹੈ; ਪਰ ਚੇਤਨਤਾ ਵਜੋਂ, ਇਹ ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਪਹਾੜ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਣੂ ਵੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਸੰਸਾਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਤਾ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪਹਾੜ ਆਦਿਕ ਦੀ ਕੋਈ ਅਸਲਤਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵੀ ਸਿਰਫ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਲ ਦੀ ਦਿਸਾਈ ਨੂੰ 'ਪਲ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਦੀ ਦਿਸਾਈ ਨੂੰ 'ਯੁੱਗ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਖੇਡ ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੋਵੇ, ਓਹ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਲ ਦੀ ਕੋਖ ਵਿੱਚ, ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਮਲ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਅਣੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਣਗਿਣਤ ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ, ਸ਼ਹਿਰ, ਯੁੱਗ ਤੇ ਪਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਜਿਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਥੇ ਦਵੈਤ ਜਾਂ ਏਕਤਾ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? 'ਮੈਂ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ'—ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ। ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਲੰਮਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹਲਕਾ। ਜਿਵੇਂ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਤ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਿਸੀ। ਜੋ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਅੰਦਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ—ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਗਣ ਦਾ ਰੂਪ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਪਲਕ ਝਪਕਣਾ, ਨਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਪ, ਨਾ ਨੇੜਤਾ, ਨਾ ਦੂਰਤਾ ਹੈ; ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਤਾ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖੜੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੇ ਹਨੇਰੇ, ਨੇੜੇ ਤੇ ਦੂਰ, ਪਲ ਤੇ ਯੁੱਗ, ਜਾਂ ਦੋ ਚੇਤਨਤਾ ਦੇ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਵੰਡ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦਰੀਆਂ ਕਰਕੇ ਹੈ; ਜੋ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਪਰ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਰਫ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਕੰਗਣ ਦੀ ਸੂਝ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਸੂਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਸਮੇਂ ਕਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਦ ਕੰਗਣ ਦਾ ਰੂਪ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਸੋਨਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਗਰੂਕ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਕੜਣ ਔਖਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਅਸੱਚ ਹੈ; ਚੇਤਨਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਚੇਤਨ ਹੈ; ਤੇ ਜਿਥੇ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਓਥੇ ਇਹ ਅਚੇਤਨ ਹੈ। ਇਸੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੂਪ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਤਾ ਦੀ ਅਦਭੁਤਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਪਰਛਾਈ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪੈਮਾਣੇ—ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਜਾਂ ਦਰੱਖਤ—ਚੇਤਨਤਾ ਤੇ ਇਸਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਦਿਸਾਈ ਅਸਲ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਇਕ ਪੂਰੀ ਅਸਲਤਾ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਦਵੈਤ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਜੋ ਚੀਜ਼ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਨਾ ਛੁਹੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵੀ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੰਧ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕੀ ਪਛਾਣ? ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਮਾਇਆ ਦੀ ਧੂੜ ਕਰਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਦ ਚੇਤਨਤਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ? ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕੰਧ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਾ ਅਸਲ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਭੁਲਾਵਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੰਧ-ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੰਧ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਸਿਵਾਏ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਦੇ; ਜੋ ਵੀ ਵੰਡ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜੀਵ ਤੱਕ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਧਾਰਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਪਲੰਗ, ਕੰਧ ਤੇ ਖ਼ਾਲੀਪਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਸੰਘਣਾਪਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਠੋਸ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਿਸਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮ ਪ੍ਰਤੀਤ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੂਟੇ ਦੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬੀਜ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰਾ ਬੂਟਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰੂਪਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਦਰਸ਼ਨ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਮਟਕੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੂਟਾ ਅਟੁੱਟ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅਕਾਸ਼-ਸਮਾਨ ਅਡਿੱਗ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।