ਇਹ ਸਾਰੀ ਘਣਤਾ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਸੁੱਖਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਹੈ। ਉਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਸਦਾ-ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ। ਉਹ ਆਪੇ ਇੱਕ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮਹਾਂਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਉਪਜ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਚਕੀਲਤਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਨ ਜਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੁੱਖਮ, ਸ਼ੂਨ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾ ਸ਼ੂਨ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਸਿਰਫ ਆਕਾਸ਼, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੂਜਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੂੰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਮੈਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਚੇਤਨਾ ਵਾਲਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ‘ਮੈਂ’ ਅਤੇ ‘ਤੂੰ’ ਦੀ ਮੂਲ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਾ ਮੈਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਤੂੰ, ਨਾ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਨਾ ਕੁਝ ਅਲੱਗ। ਇਹ ਸੁੱਖਮ ਸਰੂਪ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਣਗਿਣਤ ਕੋਸ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੂਰੀ ਦੀ ਮਾਪਣਾ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗਿਆ ਜਾਪੇ; ਨਾ ਹੀ ਆਉਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਆਇਆ ਜਾਪੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇ? ਜਿਵੇਂ ਛਾਤੀ ਦੇ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਅਥਾਹ, ਅਮਰ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇ? ਜਿਵੇਂ ਜੇ ਘੜਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤੇ ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਾ ਹਿਲਦੀ, ਨਾ ਬਦਲਦੀ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਹਾਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੇਤਨਾ ਅਨੁਭਵ-ਆਧਾਰਤ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਤਾ ਅਤੇ ਜੜਤਾ ਦੋਵੇਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਦੁਇਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਪੱਥਰ (ਜੜ) ਵਿੱਚ ਏਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਤ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਅਦੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪਰਮ ਅਣੂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਤ੍ਰਿਪੁਣੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸੀ ਰਾਹੀਂ ਬਣਦੀ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗ ਦੀ ਹਸਤੀ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਅੱਗ ਵਾਲਾ ਸਰੂਪ ਕਦੇ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਾੜਦੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਪਕਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਿਨਾ ਸਾੜੇ, ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਕਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਆਦਿ ਰਹਿਤ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਮਹਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਦਿਲ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੀਪਕ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਅਨੰਤ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਅਤੇ ਛੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਨਾ-ਦਿਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੂਟੀਆਂ, ਬੇਲਾਂ, ਅੰਕੁਰਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸੁੱਖਮ ਹੈ; ਉਸਦਾ ਸਰੂਪ ਉੱਚਤਾ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਰੂਪ। ਕਾਲ, ਆਕਾਸ਼, ਕਰਮ, ਹਸਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਸਵੈ-ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਕਰਤਾ, ਪਿਤਾ, ਭੋਗਤਾ ਹੈ; ਤੇ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਉਸਦੀ ਸੁੱਖਮਤਾ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਾਨਕਾ ਗੁਹਰ-ਦਾਨਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੂਲ ਮਾਪ, ਮਾਪਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਉਥੇ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਰਤਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਨੇਰਾ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਕ ਹੈ; ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸੱਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਾੜ ਦੂਰ ਹੈ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਦੂਰ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਲਈ ਅਨੁਭਵਯੋਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਪਹਾੜ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਣੂ ਵੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਸੰਸਾਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪਹਾੜ ਆਦਿਕ ਦੀ ਕੋਈ ਅਸਲਤਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਪਲ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ 'ਪਲ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ 'ਯੁਗ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਯੁਗ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਖੇਡ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਲ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ, ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉਭਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਮਲ ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ, ਸ਼ਹਿਰ, ਯੁਗ ਅਤੇ ਪਲ ਹਨ; ਜਿਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਥੇ ਦੁਇਤਾ ਜਾਂ ਏਕਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮਨ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ' ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ। ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਸੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਲਕਾ। ਹਰੀਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਯਕੀਨ ਅੰਦਰ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਉਹ ਉਜਾਗਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕੜੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ। ਕੋਈ ਪਲਕ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਪ, ਨਾ ਨੇੜਤਾ, ਨਾ ਦੂਰਤਾ; ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੜੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੇ ਹਨੇਰੇ, ਨੇੜੇ ਤੇ ਦੂਰ, ਪਲ ਤੇ ਯੁਗ, ਜਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦੋ ਪਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਰਤਾ-ਰਤੀ ਵਿਭਾਜਨ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦਰੀਆਂ ਕਰਕੇ ਹੈ; ਜੋ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਕ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੇਖਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਕੜੇ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜਦ ਤੱਕ ਵੇਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਉਭਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਹੀ ਕਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਦੋਂ ਕੜੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੋਨਾ ਹੀ ਫੈਲਿਆ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਜਾਗਰਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਤ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਕੜਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੱਤ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਚੇਤਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਥੇ ਗਿਆਨ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਉਹ ਅਚੇਤਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੂਪ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਵਿਚਿੱਤਰਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਰਛਾਈ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਪ, ਹਵਾ ਜਾਂ ਰੁੱਖ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?