ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਦੌਲਤ, ਸਰੀਰ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਜਾਂ ਉੱਦਮ—all these, after all, what use are they? ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।” ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਮਾਸ ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ, ਇਸਦਾ ਅੰਤ ਸਿਰਫ ਨਾਸ ਹੀ ਹੈ। ਦੱਸੋ, ਫਿਰ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ?” ਮੌਤ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਜਦ ਆਤਮਾ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। “ਇਸ ਅਹਿਸਾਨਫਰਾਮੋਸ਼ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ, ਪਿਤਾ ਜੀ, ਸਮਝਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ?” ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਸਰੀਰ ਦਾ ਹਾਲ ਤਾਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹਿਲਦੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਕੰਨ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇਕ ਬੂੰਦ ਵਰਗਾ ਨਾਜੁਕ। ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।” ਇਹ ਸਰੀਰ ਇੱਕ ਨਰਮ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦਾ ਹੈ, ਕਮਜ਼ੋਰ, ਘਿਸਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਪਤਲਾ। ਇਹ ਨ ਰਸ ਹੈ, ਨ ਸੁਆਦ—ਇਹ ਚਾਹੁਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਰ ਕੇ ਵੀ, ਇਹ ਨਰਮ ਪੱਤੇ ਵਰਗਾ ਸਰੀਰ ਥੱਕ ਕੇ ਪਤਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਸ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਅਸਤੀਤਵ ਤੇ ਅਨਸਤੀਤਵ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਹੀ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਲਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਦੌਲਤ ਦੀ ਚਮਕ ਜਾਂ ਤਾਕਤ ਦੇ ਭੋਗ ਭੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਲੈ ਕੇ ਵੀ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਨਾ ਮਹਾਨਤਾ ਪਾਉਂਦਾ, ਨਾ ਥਿਰਤਾ। ਫਿਰ ਇਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਿਉਂ ਕਰੀਏ? ਬੁੜਾਪੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਮੌਤ ‘ਤੇ ਮਰ ਜਾਂਦਾ—ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ, ਭੋਗੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦਰਿਦ੍ਰ, ਸਭ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿਚ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ, ਇਹ ਗੂੰਗਾ ਕਛੂਆ-ਸਰੀਰ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਮੁਕਤੀ ਨੇੜੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜਾਂ ਦੀ ਲੱਤ, ਅੱਗ ਲਈ ਹੀ ਸਹੀ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਹੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ, ਅਡੋਲ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਮਝਦਾਰ ਲਈ ਇਹ ਮਾਸ-ਢੇਰੀ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚਿਕੜ ਦੇ ਗੱਡੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਜਲਦੀ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਸਰੀਰ-ਮੇਡਕ ਵੀ ਅਚਾਨਕ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਿਤھے ਜਾਂ ਕਿਵੇਂ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਉੱਦਮ ਅਸਾਰ ਹਨ; ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਬੇਚੈਨ ਹਵਾਵਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਰਾਹ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀਆਂ। “ਮਹਾਨਵਰ, ਹਵਾ, ਦੀਵੇ ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਚਲਣ ਨੂੰ ਤਾਂ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਸਕੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੀਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।” ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ—ਉਹ ਜੋ ਮੋਹ ਦੀ ਮਦਿਰਾ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਧਿਕਕਾਰ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ‘ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਇਹ ਸਰੀਰ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ’—ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਮਾਣ-ਅਪਮਾਣ, ਅਨੇਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਭੋਗ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਘਮੰਡ ਦੀ ਚਾਲ, ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਮੋਹ-ਰੂਪ ਸੁੰਦਰ ਦੈਵੀ ਦੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ, ਠੱਗ ਲਿਆ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਸਮਝ, ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਸਰੀਰ-ਮੋਹੀ ਨੇ ਭਟਕਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਦਾ ਝੂਠਾ ਗਿਆਨ ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਅੱਖ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਕਿੰਨਾ ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹਾਲ ਹੈ! ਜਿਸਦਾ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਕੁਝ ਸੱਚਾ ਨਹੀਂ, ਅਜੀਬ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਉਸਦੇ ਧੋਖੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੜ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਝਰਨੇ ਦੀ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਝੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਰੀਰ-ਪੱਤਾ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਝੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਹੀ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਵਿਅਰਥ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਿਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਝੂਠੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗੇ ਭ੍ਰਮ ਨਾਲ ਵਿਗਾੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ, ਪਤਝੜ ਦੇ ਬੱਦਲ ਜਾਂ ਗਾਂਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਥਿਰਤਾ ਲੱਭ ਲਈ, ਉਹੀ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਘਟੀਆ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧੋਖਾ ਕਰਦਾ, ਇਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਂ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਭਾਵੇਂ ਜਨਮ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ‘ਚ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਰਤਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹਨ ਤੇ ਰੂਪ ਛਣ-ਭੰਗੁਰ ਹਨ, ਪਰ ਬਚਪਨ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਬੇਬਸੀ, ਅਪਮਾਨ, ਲਾਲਚ, ਗੂੰਗਾਪਣ, ਮੂਰਖਤਾ, ਲਾਲਚ, ਚੰਚਲਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖ—all arise. ਇਹ ਸਾਰਾ ਬਚਪਨ ਜੰਝੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਗੁੱਸੇ, ਰੋਣ, ਨਿਰਦਯਤਾ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਜੰਝੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮੌਤ, ਬੁੜਾਪੇ, ਬਿਮਾਰੀ, ਅਕਸਮਾਤ ਜਾਂ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੰਨੀ ਗਹਿਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਬਚਿਆਂ ਦਾ ਵਿਹਾਰ, ਜੋ ਚੰਚਲ ਤੇ ਸਭ ਦੇ ਤਾਣੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਮੌਤ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸ ਦਾ ਮਨ, ਜੋ ਚੀਰਿਆ ਤੇ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ, ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਤਾ ਗੂੜ੍ਹੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਹੈ, ਲੱਖਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਸਥਿਰ। ਹਰ ਪਗ ਤੇ ਜੋ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਮੂਰਖਤਾ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਕੌਣ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਸਹਿਣਾ ਚਾਹੂਗਾ? ਇੱਕ ਬੱਚਾ, ਖੇਡਾਂ, ਗਲਤ ਮਨੋਰੰਜਨ, ਵਿਅਰਥ ਉਮੀਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਭ੍ਰਮ ਤੇ ਭਾਰੀ ਅਕਸਮਾਤ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣ, ਗਲਤ ਮਨੋਰੰਜਨ ਤੇ ਅਣਪਹੁੰਚੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ, ਨ ਕਿ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ। ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਟ ਗੁਣ, ਮਾੜਾ ਵਿਹਾਰ, ਔਖੇ ਕਰਮ ਤੇ ਖ਼ਰਾਬ ਮਨਸ਼ਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਵਿੱਚ ਮਗਰਮੱਛ। ਜੋ ਬਿਨਾ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਚਪਨ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਮੂਰਖ, ਭਟਕਿਆਂ ਨੂੰ ਧਿਕਕਾਰ ਹੋਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਮਨ, ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੰਚਲ, ਵਿਅਰਥ ਵਿਅਸਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਾਈ ਵੀ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦਸ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਤਾਂ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੰਚਲ ਹੈ, ਤੇ ਬਚਪਨ ਤਾਂ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਚੋਟੀ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਿਆਰੇ, ਫਿਰ ਅੰਦਰਲੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਕੌਣ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ?