ਸੁਣੋ, ਹੇ ਬਦਲ ਵਾਂਗ ਦਿਖਣ ਵਾਲੇ! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ, ਪਾਗਲ ਹੋਏ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਹੇ ਕੰਵਲੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉੱਚਤਮ ਆਤਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਆਤਮਾ ਨਾ ਤਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰਲੇ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਆਤਮਾ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਕ ਸੁਕਸ਼ਮ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪਰਮ ਅਣੂ ਵਿੱਚ, ਅਸਤਿਤਵ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਵਸਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਅਜਿਹੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਇਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰੂਪ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਇਹ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਕਸ਼ਮ ਅਣੂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਨੰਤ ਵੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਣੂ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੀ ਬਹੁਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਸਲੀ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਕੰਗਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਣੂ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਕ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਅਦਿੱਖ, ਮਨ ਅਤੇ ਛੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਰ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਬਣ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਗਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰਕ ਨਾਲ ਅਸਤੀਤਵ ਨੂੰ ਨਾ-ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਪੂਰ। ਉਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੂਪ, ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਭਾਰੀ ਅਸਤਿਤਵ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਸਦਾ-ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ। ਉਹੀ ਇੱਕ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਵੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਥੰਭਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਚੀਲਤਾ ਕਾਰਨ ਪਹੀਏ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵ ਉਸ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਨ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੁਆਰਾ ਪਕੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਖਾਲੀ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਦ ਦਵੈਤ-ਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੂੰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਮੈਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਰੂਪ ਵਾਂਗ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ 'ਮੈਂ' ਅਤੇ 'ਤੂੰ' ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾ ਮੈਂ, ਨਾ ਤੂੰ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ, ਨਾ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਅਸਤਿਤਵ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੂਪ, ਜਦੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਚਾਹੇ ਲੱਖਾਂ ਕੋਸ ਤੱਕ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੂਰੀ ਦਾ ਮਾਪ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ; ਨਾ ਹੀ ਆਉਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੀ ਹੀ ਅਸਥਾਨੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਥਾਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਛੂਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਛਾਤੀ ਦੇ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ। ਜਦ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਅਖ਼ੂਤ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਕਿ, ਜਦ ਮਟਕੇ ਦੀ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਥਾਂ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਨਾ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਬਦਲਦਾ; ਆਤਮਾ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਦ ਅੰਦਰ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਅਨੁਭਵ-ਆਧਾਰਤ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਜੜਤਾ ਦੋਹਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਦਵੈਤ ਹੈ। ਜਦ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਚੇਤਨਤਾ ਅਤੇ ਪਥਰ ਦੀ ਅਸਤਿਤਵ ਨਾਲ ਇਕ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਥਰ ਵਿੱਚ ਭੂਤ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ। ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼, ਜਿਸ ਦੀ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪਰਮ ਅਣੂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਇਸ ਅਜੀਬ ਤ੍ਰੈ-ਲੋਕੀ ਨੂੰ ਉਹੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗ ਦੀ ਅਸਤਿਤਵ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਦਾ ਸਰੂਪ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਸਾੜਦੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਪਕਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਾੜੇ ਬਿਨਾ, ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸਰੂਪ ਨਾਲ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਜਦ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਆਦਿ-ਰਹਿਤ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਆਦਿ-ਸਰੂਪ ਮਹਾਂ-ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣਯੋਗ, ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਦਿਲ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦੀਪਕ; ਸਭ ਅਸਤਿਤਵ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਅਨੰਤ, ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਅਤੇ ਛੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲੇ ਦਿਖਣਯੋਗ ਅਤੇ ਅਦਿੱਖ ਚਮਤਕਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੇਲਾਂ, ਝਾੜੀਆਂ, ਅੰਕੁਰਾਂ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਸੁਕਸ਼ਮ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਉਤਕਰਸ਼ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਸਮਾਂ, ਆਕਾਸ਼, ਕਰਮ, ਅਸਤਿਤਵ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਆਤਮ-ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ, ਉਹ ਮਾਲਕ, ਕਰਤਾ, ਪਿਤਾ, ਭੋਗਤਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੀ ਸੁਕਸ਼ਮਤਾ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਹਾਜ਼ (ਗੁਹਰਾ), ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲਤੱਤ ਮਾਪ, ਮਾਪਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਮਾਪਣਯੋਗ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਉਥੇ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਰਤਨ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਨੇਰਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਪਹਾੜ ਦੂਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਣਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਦੂਰ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਾੜ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਣੂ ਵੀ। ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪਹਾੜ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਪਲ ਦੀ ਦਿਖਾਈ 'ਪਲ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁਗ ਦੀ ਦਿਖਾਈ 'ਯੁਗ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਖੇਡ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਪਲ ਦੀ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਮਲ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ, ਸ਼ਹਿਰ, ਯੁਗ ਅਤੇ ਪਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦਵੈਤ ਜਾਂ ਏਕਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?