ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਕ ਮਹਾਨ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਰੀ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਹ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, “ਕੌਣ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ, ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ—ਜੋ ਸੱਚਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਝੂਠਾ ਵੀ—ਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਚਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸਭ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਲਿਆ ਹੈ? ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬੀਜ ਵਾਂਗ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਅਨੇਕ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕਸਾਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਰੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰੁੱਖ ਮੁੜ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਿਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਮੈਰੂ ਤੇ ਮੰਦਰਾਚਲ ਦੇ ਚੋਟੀ, ਕਮਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਮੈਰੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪ ਹਨ, ਕਿਸ ਨੇ ਫੈਲਾਇਆ? ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਡੰਕੇ ਵੱਜਾਉਂਦੇ, ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਕਿਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ? ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਕੌਮਲ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਓਸ ਦੀ ਬੂੰਦ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਜੜ ਤੋਂ ਨਾ ਮੁੱਕਿਆ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਬਚਨ ਵੀ ਕਦੇ ਠੀਕ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਇਸ ਸੰਦੇਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਨਾ ਲੈ ਗਏ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਰਾਖਸ਼ ਦੇ ਪੇਟ ਦੀ ਅੱਗ ਲਈ ਈਂਧਨ ਬਣ ਜਾਵੋਗੇ ਤੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸੜ ਜਾਵੋਗੇ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਦੀ ਭੁੱਖ ਨਾਲ, ਉਥੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਖੇਤਰ ਚਟ ਲਵਾਂਗਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਵਧੀਆ ਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੁਸ਼ੀ ਮੂਰਖਾਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਘਾਤਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” ਇਹ ਸਭ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਰਾਤ-ਵਾਸਣੀ ਨੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੜਗੜਾਉਂਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਤੇ ਜੋ ਡਰਾਵਣੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਆਖਰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦਾ ਅੰਦਰ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟਾ ਪਤਝੜ ਦਾ ਬੱਦਲ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਰਾਤ ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛ ਚੁੱਕੀ, ਤਦੋਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗੀ, ਸੁਣ! ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਪਾਗਲ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਹੈ, ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੀ, ਜਿਸ ਉੱਚੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਜਿਕਰ ਤੂੰ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਤਮਾ ਨਾਂ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਆਤਮਾ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਬਾਰੀਕ। ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁੱਖਮ ਅਣੂ ਵਿੱਚ, ਅਸਤੀਤਵ ਇਉਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚਮਕਦਾ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੈ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ‘ਹੋਣ’ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਇਹ ਸੁੱਖਮ ਅਣੂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਨੰਤ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਇਸ ਅਣੂ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਭਾਵੇਂ ਝੂਠੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੱਚੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਕੰਗਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਣੂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਬਾਰੀਕ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਮਨ ਤੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਰ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਸੁੰਨ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਹੈ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਗਲ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਰਕ ਨਾਲ, ਜੋ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਤੀਤਵ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਇਹ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੰਫਰ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਇਉਂ ਹੀ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਉਹੀ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੁੱਖਮ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਗਾੜ੍ਹੀ ਹਕੀਕਤ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਹੀ ਇੱਕ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਅਨੇਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਉਪਜ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਪਹੀਏ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਤਰਲਤਾ ਕਾਰਨ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਇਉਂ ਹੀ ਜੀਵ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਸੁੱਖਮ, ਸੁੰਨ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਆਪ-ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁੰਨ ਨਹੀਂ, ਆਕਾਸ਼ ਸਰੂਪ ਵੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੂਜਾ-ਪ੍ਰਤੀਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੂੰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਮੈਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚੇਤਨਾ-ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੀ ਚੀਜ਼ ‘ਮੈਂ’ ਤੇ ‘ਤੂੰ’ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾ ਤੂੰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਨਾ ਮੈਂ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ, ਨਾ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁੱਖਮ ਸਰੂਪ, ਭਾਵੇਂ ਚੱਲਦਾ ਹੋਇਆ ਜਾਪੇ, ਪਰ ਕਦੇ ਚਲਦਾ ਨਹੀਂ; ਭਾਵੇਂ ਲੱਖਾਂ ਕੋਸ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਜਾਪੇ, ਪਰ ਚਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੂਰੀ ਦੀ ਮਾਪ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਦੇ ਜਾਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਗਿਆ ਜਾਪੇ; ਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਆਇਆ ਜਾਪੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਜਦ ਉਹ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਥੇ ਜਾਵੇ? ਜਿਵੇਂ ਛਾਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੱਚਾ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਜਾਵਣਾ ਹੈ, ਅਖੁੱਟ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਤੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਧਰੇ ਜਾਵੇ? ਜਿਵੇਂ ਜੇ ਮਟਕੀ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਨਾ ਹਿਲਦਾ, ਨਾ ਬਦਲਦਾ, ਇਉਂ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਹਾਲ ਹੈ। ਜਦ ਅੰਦਰ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਅਨੁਭਵ ਆਧਾਰਤ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਜੜਤਾ ਦੋਵੇਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੁਆਲਤਾ ਹੈ। ਜਦ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰੂਪ, ਚੇਤਨ ਤੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਭੂਤ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ। ਉੱਚੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅਣੂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਉਸੀ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਤੇ ਮਿਟਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ, ਅੱਗ ਦਾ ਅਸਤੀਤਵ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅੱਗ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਪਰ ਸਾੜਦੀ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪਕਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਿਨਾ ਸਾੜੇ, ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ੁੱਧ, ਜਦ ਚੇਤਨਾ ਆਪ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਅੱਗ ਉਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਰਹਿਤ, ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਆਦਿ-ਸਰੂਪ ਮਹਾ-ਕਾਲਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੀਪਕ ਵਾਂਗ; ਸਾਰੀ ਅਸਤੀਤਵ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਅਨੰਤ, ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਤੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਦੇ ਦਿਖਣਯੋਗ ਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਚਮਤਕਾਰ ਵੀ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੇਲਾਂ, ਬੂਟੀਆਂ, ਅੰਕੁਰਾਂ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੁੱਖਮ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਜਾਗਰ ਹੋਈ।