ਇੱਕ ਵੱਡੀ, ਭਿਆਨਕ ਰਾਤ ਸੀ। ਮਹਾਨ ਅਰਣਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਡਰਾਉਣੀ ਰਾਤ-ਵਾਸਿਨੀ, ਜਿਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗੂੰ ਗੂੰਜਦੀ ਸੀ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਿਹੜਾ ਉਹ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਆਦ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਘਣੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ? ਜਿਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਉੱਤੇ ਵੀ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਾ ਰੱਖਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਓਟ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ?” ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਿਹੜਾ ਅਣੂ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕੋਈ ਭਾਗ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜਿਸਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਹਨ? ਸਮਾਂ, ਪਲ, ਮਹਾਂਯੁਗ ਜਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਮਹਾਂਯੁਗ ਕੀ ਹਨ? ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਅਣੂ ਹੈ, ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ? ਜਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਤੋਂ ਫਲ ਤੱਕ, ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਪ੍ਰਗਟ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਮੌਜੂਦ ਹੈ?” ਉਸ ਦੀ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਧਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧੀ: “ਕਿਹੜੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੁਗ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਜੀਵ ਵਿੱਚ? ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਰਤਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਏ? ਜਦੋਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੀ?” “ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਅਦਵੈਤ ਆਤਮਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਾਹਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਣ? ਕੌਣ ਆਤਮਾ, ਦੇਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਦੇਖੇ ਗਏ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਕੰਗਣ ਆਦਿ ਗਹਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?” ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਿਉਂ ਕੁਝ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਝੱਗ? ਜਿਸ ਇੱਕ ਤੋਂ, ਜੋ ਨਾਂ ਕਾਲ, ਨਾਂ ਦਿਸਾ, ਨਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਵੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਦਵੈਤ ਕਿਉਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਪਰ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?” “ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ, ਦੇਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ, ਦੇਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਸਲ ਤੇ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਸਾਰ, ਰੁੱਖ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਵਾਂਗ, ਸਦਾ ਇਕਸਾਰ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ?” ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਉਤਪੰਨ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਅਕਾਰ ਰਹਿਤ ਤੱਤ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੁਰੰਤ ਰੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਰਾਜਨ! ਕਿਸ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਚਲ ਦੇ ਚੋਟੀ, ਕਮਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹਨ?” “ਕੌਣ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪਾਂ ਸਮੇਤ, ਵਿਖੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਇੰਨਾ ਘਮੰਡ ਕਰਦਾ, ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਕਿਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਤੂੰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਤੂੰ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।” “ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਟਸ-ਮੁਖੀ ਮਨ ਉੱਤੇ ਓਸ ਵਾਂਗ ਵਿਘਟ ਜਾਵੇ। ਜੇ ਸੰਦੇਹ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਨਾਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਵੀ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਸਹੀ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਇਸ ਸੰਦੇਹ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨਾ ਦੇਵੇਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੀ ਅੱਗ ਲਈ ਇੰਦਣ ਬਣ ਜਾਵੇਂਗਾ ਤੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸੜ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਖੇਤਰ ਤੇ ਲੋਕ, ਆਪਣੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ, ਪਲ ਵਿੱਚ ਖਾ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਤੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਚੰਗਾ ਰਾਜ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਧੀਕ ਆਨੰਦ ਮੂਰਖਾਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਡਰਾਉਣੀ ਰਾਤ-ਵਾਸਿਨੀ ਨੇ, ਜਿਸਦਾ ਰੂਪ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਭੀਤਿਕਾਰੀ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਤੇ ਵੱਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਚੁੱਪੀ ਧਾਰ ਲੀ, ਉਸਦਾ ਅੰਦਰ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਪਤਝੜੀ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਰਾਤ, ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਨੇ ਇਹ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਸੁਣੋ, ਹੇ ਬੱਦਲ-ਸਮਾਨ! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ, ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਪਾਗਲ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀਵਤ ਤੌਰ ਤੇ ਉਜਾਗਰ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ! ਤੂੰ ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।” ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵਰਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਆਤਮਾ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਸ਼ਮ। ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪਰਮ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਅਸਤੀਤਵ ਐਸਾ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਤਿਤਵ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਵੀ।” “ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਸਤਿਤਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਇਹ ਸੁਖਸ਼ਮ ਅਣੂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਨੰਤ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।” “ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਣੂ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅਨੇਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਭਾਵੇਂ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਕੰਗਣ। ਇਹ ਅਣੂ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਸ਼ਮ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਮਨ ਤੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਰ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਬਣ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ੂਨ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪਾਗਲ ਹੈ।” “ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਜੋ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਤਿਤਵ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਸਭ-ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ, ਕਪੂਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਘਣੀਕ ਅਸਤਿਤਵ ਬਣ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਅਤੇ ਸਦਾ-ਉਪਲਬਧ ਹੈ।” “ਉਹੀ ਇੱਕ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਨੇਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਪਹੀਆ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਇੰਝ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵ ਉਸ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹਨ।” “ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਸੁਖਸ਼ਮ, ਸ਼ੂਨ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਹੈ; ਪਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਵ-ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੂਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਆਕਾਸ਼ ਸਰੂਪ ਵੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਦਵੈਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।” “ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ 'ਮੈਂ' ਅਤੇ 'ਤੂੰ' ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾ ਤੂੰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੈਂ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ, ਨਾ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਸਤੀਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੂਪ, ਜਦੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਜੇਕਰ ਉਹ ਅਣਗਿਣਤ ਕੋਸ ਵੀ ਤੈਅ ਕਰੇ, ਤਬ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੂਰੀ ਦਾ ਮਾਪ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।” “ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਲੱਗੇ ਕਿ ਗਿਆ ਹੈ; ਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਲੱਗੇ ਕਿ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ, ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੀ? ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਮਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਦੇ ਖੋਖਲੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ।” “ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ, ਅਖੁੱਟ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੰਦਰ ਤੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਤ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਤੇ ਉੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਗੂੜ੍ਹੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਚਲਦੀ ਰਹੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਦਵੈਤ ਮਹਾਨਤਾ, ਉਸਦੀ ਸੁਖਸ਼ਮਤਾ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕਤਾ ਤੇ ਅਸਲੀਅਤ ਦੀ ਥਾਂ ਝੂਠੇ ਭਾਸ ਦੀ ਗੁੱਥੀ ਖੁਲਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।