ਇਕ ਵੱਡੀ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਦੋ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਮਨੁੱਖ ਖੜੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਹੱਸਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਇਹ ਤੇਰਾ ਗੁੱਸਾ ਸਿਰਫ਼ ਹਾਸਾ ਹੀ ਹੈ? ਔਰਤਾਂ ਕਦੇ ਹਲਕੀਆਂ, ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਗੁੱਸਾ ਛੱਡ ਦੇ। ਇਹ ਉਤਸ਼ਟਤਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸੋਭਦੀ ਨਹੀਂ। ਵਿਅਕਤੀ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਉਹ ਆਗੂ ਆਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਤੇਰੇ ਵਰਗੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਹੇ ਅਸਹਾਇ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਮੱਖੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ; ਸਾਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਡਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।" "ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਅਤੇ ਸੁਝਾਅ ਨਾਲ, ਗਿਆਨੀ ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਹੇ ਮਾਥਵਾ, ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰ। ਵੱਡੀ ਕismet ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਗੜਬੜ ਦੀ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ।" "ਦੱਸ, ਤੂੰ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਕੀ ਮੰਗਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਾਰਥਕ? ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਦੀ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਨਾ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, "ਅਹਾ! ਕਿੰਨਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਹ-ਸਮਾਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਚਲਣ-ਚਲਣ ਤੇ ਸੁਭਾਵ।" ਉਹ ਸੋਚਦੀ, "ਇਹ ਦੋ ਆਮ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇਹ ਅਚੰਭਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲ, ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨੀਤੀ ਵਿਖਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।" "ਬੋਲ, ਵਚਨ, ਤੇ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਨੀਤੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਚੈਨਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਦੋ, ਮੇਰੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦातर ਸਮਝ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ। ਇਹ ਦੋ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਨਾ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਅਭੇਦ ਹਨ।" "ਮੈਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਦੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਹੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਜਦੋਂ ਅਸਤੀ-ਅਨਸਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਉਠੀ ਹੋਈ ਸ਼ੰਕਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਾਂਗੀ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਮੌਕਾ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦੇ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਹਨ।" ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਮੇਂ, ਬੱਦਲ-ਵਾਂਗ ਹਾਸੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਮੌਕਾ ਵੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਈ। ਉਹ ਬੋਲੀ, "ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਹੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ? ਦੱਸੋ। ਪਵਿੱਤਰ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਮਿੱਤਰਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਇਹ ਰਾਜਾ ਕਿਰਾਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਰਾਤ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ।" "ਰਾਜਾ ਦਾ ਕਰਤਵ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਬੁਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਕਰਨਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਾਸ ਦੀ ਅੱਗ ਲਈ ਇੰਦਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਤੂੰ ਰਾਜੇ ਲਈ ਗਲਤ ਮੰਤਰੀ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਮੰਦ ਸੁਝਾਅ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅਰਾਡਾ ਆਇਆ ਹੈ; ਚੰਗਾ ਮੰਤਰੀ ਚੰਗੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਗਿਆਨੀਆਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉੱਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਮੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਉੱਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਜਿਹਾ ਸੁਭਾਵ, ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਜਾ ਵੀ ਉਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" "ਆਤਮਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਗਿਆਨਤਾ ਹੀ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੰਚਿਆ ਹੈ; ਤੋਹਰ ਰਾਜਾ ਸੱਚਾ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਮੰਤਰੀ ਸਲਾਹ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।" "ਰਾਜਸਤਾ ਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਨਜ਼ਰ ਰਾਜ-ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਨਾ ਮੰਤਰੀ ਹੈ, ਨਾ ਰਾਜਾ।" "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਉਹ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਧਰਮਵਾਨ ਹੋ ਤੇ ਉੱਚਾ ਲਾਭ ਪਾਓਗੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹੋ, ਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ।" "ਇੱਕ ਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਦੋ ਜਣੇ ਮੇਰੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ, ਜੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਦੀ ਸਾਰ ਨੂੰ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਵੇਖੋ।" "ਹੇ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੱਸੋ; ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ੁਕ ਹਾਂ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਮੰਗੀ ਹੋਈ ਬੇਨਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜਦ ਤਕ ਕੋਈ ਅਣਚਾਹੀ ਗਲਤੀ ਰੋਕ ਨਾ ਲਵੇ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਕੇ, ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਬੋਲ," ਤਾਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸੁਣ। "ਇਕ ਵਿੱਚ, ਅਨੇਕ ਵਿੱਚ, ਨਿਮਣੇ ਵਿੱਚ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ—ਉਸ ਅੰਦਰ, ਅਨੇਕ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂ ਬੁੱਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੀ ਹੈ ਆਕਾਸ਼, ਕੀ ਹੈ ਨਾ-ਆਕਾਸ਼, ਕੀ ਹੈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਕੀ ਹੈ ਕੁਝ? ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਜੋ ਪੂਰਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਤੇ ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ ਜੋ ਇੱਥੇ ਖੜਾ ਹਾਂ?" "ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਚਲਦਾ ਤੇ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ, ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਖੜਾ ਤੇ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਪਰ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਚੰਭੇ ਕਰਦਾ ਹੈ?" "ਕੌਣ ਹੈ ਅੱਗ ਜੋ ਆਪਣੀ ਅੱਗੀਤਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ, ਤੇ ਕੌਣ ਹੈ ਅੱਗ ਜੋ ਸਾੜਦੀ ਨਹੀਂ? ਨਾ-ਅੱਗ ਤੋਂ, ਅੱਗ ਕਿਵੇਂ ਨਿਰੰਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਾ?" "ਕੌਣ ਹੈ ਅਭੇਦ ਚਮਕਣ ਵਾਲਾ, ਚਾਂਦ, ਸੂਰਜ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਤਾਰੇ ਬਿਨਾ ਵੀ? ਤੇ ਕਿਸ ਤੋਂ, ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਚਾਨਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?" "ਬੇਲਾਂ, ਝਾੜੀਆਂ, ਅੰਕੁਰ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚਾਨਣ ਕੀ ਹੈ?" "ਕੌਣ ਹੈ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਮੂਲ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਭਾਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਹੈ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ, ਤੇ ਕਿਸ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਰਤਨ ਹੈ?" "ਕੀ ਹੈ ਉਹ ਅਣੂ ਜੋ ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਜੋ ਹੈ ਤੇ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਕੀ ਹੈ ਉਹ ਅਣੂ ਜੋ ਦੂਰ ਹੈ ਪਰ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜੋ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਹੈ?" "ਕੀ ਹੈ ਉਹ ਪਲ ਜੋ ਯੁੱਗ ਹੈ, ਤੇ ਯੁੱਗ ਜੋ ਪਲ ਹੈ? ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਦਿਖਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਚੇਤਨ ਹੈ ਪਰ ਅਚੇਤਨ?" "ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਹਵਾ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਹਵਾ ਹੈ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਤੇ ਧੁਨੀ-ਰਹਿਤ ਹੈ? ਕੀ ਹੈ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ ਤੇ ਮੈਂ ਕੌਣ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਉਹ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ?" "ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਸੈਂਕੜੇ ਯਤਨਾਂ ਤੇ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ, ਪਰ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲ ਸਕਦਾ?" "ਕਿਸ ਵਲੋਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਲੈ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ? ਕਿਸ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤੇ ਇੱਕ ਘਾਹ ਦਾ ਤਿੰਨਾ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?" "ਕਿਸ ਅਣੂ ਨਾਲ ਸੌ-ਯੋਜਨ ਦੀ ਵਿਆਪਤੀ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਅਣੂ ਸੰਸਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੌ-ਯੋਜਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ?" "ਕਿਸ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ-ਖੇਡ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਕਿਸ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਟਕਿਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ?" "ਕਿਹੜਾ ਅਣੂ ਆਪਣੀ ਨਿਮਣਤਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਪਰ ਮੇਰੂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਅਣੂ ਵਾਲ ਦਾ ਸੌਵਾਂ ਭਾਗ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਪਹਾੜ?" "ਕਿਹੜਾ ਅਣੂ ਚਾਨਣ ਹੈ ਜੋ ਚਾਨਣ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਕਿਸ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਅਨੁਭਵ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਮਣੇ ਹਨ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਨ ਲੱਗ ਪਏ।