ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤ, ਲਤਾ ਦੀ ਨਰਮੀ ਨਾਲ, ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਹਨੇਰੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਤੰਗ ਅੰਗਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੰਦ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਗਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਦੀਵਿਆਂ ਨੂੰ ਵੰਕ ਦੇਂਦੀ ਹੈ; ਕੁੰਜੀ ਦੇ ਛੀਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਲਾਈਨ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਉਹ ਕੇਕੜੇ ਦੀ ਸਾਥਣ ਵਾਂਗ ਨੱਚਦੀ ਹੈ, ਜੰਗਲੀ ਪਿਸਾਚਣ ਵਾਂਗ; ਕਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਪਰੇਤ ਵਾਂਗ ਖੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਚੁੱਪ। ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਗਾੜ੍ਹ ਧੁੰਦ ਨੂੰ ਚੁਪਕੇ ਨਾਲ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ, ਪਤਝੜ ਦੀ ਠੰਢ ਅਤੇ ਓਸ ਹੈ। ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਾਂਜਾਂ, ਮੰਡੂਕਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਉਲਝੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੈ; ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਉਹ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭੜਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪੱਥਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੇ ਛਿੜਕਾਅ ਨਾਲ ਤਪੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਘੁੰਮਦੇ ਜੁੰਡ ਦੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਚਲਚਲ ਹੈ; ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦਰੱਖਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖੱਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਉਲੂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਸਮਾਈ ਹਵਾ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੈ; ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ, ਜਿਥੇ ਚੋਰ ਹਾਵੀ ਹਨ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਚੀਖ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ ਸੁੰਨ ਹਨ; ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਨਾਗਰਿਕ ਸੌਂ ਰਹੇ ਹਨ; ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਹਵਾਵਾਂ ਭਟਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ; ਘੋਂਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਪੰਛੀ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹਨ। ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੇ ਗੁੱਟ ਸੌਂਦੇ ਹਨ; ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਹਿਰਨ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਬੱਦਲ ਤਰਦੇ ਹਨ; ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਚੁੱਪੀ ਛਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਲਖ ਦੇ ਬੱਦਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਾਂਗ ਹਨੇਰਾ ਹੈ, ਕਾਂਚ ਦੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਖੋਹ ਵਾਂਗ; ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਿੱਚ ਗਾੜ੍ਹ, ਉਸ ਦਾ ਮਾਸ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਗਾਟ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਤਲ-ਪਤਲ, ਉਹ ਕਾਲਖ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਬੇਚੈਨ ਹੈ; ਮੈਲ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੇਟ ਵਾਂਗ ਗਾੜ੍ਹ ਹੈ। ਉਹ ਲੱਖਾਂ ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰੁੱਖੀ ਹੈ, ਪਰ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਹੈ; ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਦਾ ਕਿਲਾ ਹੈ, ਭੌਰੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਾਂਗ ਰੰਗਤ ਵਾਲੀ। ਇਸ ਡਰਾਉਣੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸੌਂਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਇਹ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਕਰਮਾ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਮਝਦਾਰ ਅਤੇ ਬਹਾਦੁਰ, ਖਤਰਨਾਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਵੈਤਾਲਾਂ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਸੀ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਕਟੀ ਨੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ—ਦੇਖੇ, ਜੋ ਹੌਂਸਲੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਾਰਕਟੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਅੱਜ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਖੁਰਾਕ ਮਿਲ ਗਈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮੂਰਖ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬੋਝ ਹਨ।” ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਮੂਰਖ ਇਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਿਰਫ ਨਾਸ ਤੇ ਦੁੱਖ ਲਈ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਮੌਤ ਹੀ ਜੀਵਨ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹਤਾ ਮੌਤ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬੁਰਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਨੇ ਇਹ ਨਿਯਮ ਬਣਾਇਆ: ਅਗਿਆਨ ਆਤਮਾ ਹੰਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ। ਇਸ ਲਈ, ਅੱਜ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਖਾਣ ਬਣ ਗਏ ਹਨ, ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਵਾਂਗੀ; ਕੇਵਲ ਅਭਾਗੇ ਹੀ ਆਈ ਹੋਈ ਵਧੀਆ ਮੌਕਾ ਗਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਦੇ ਭਲੇ ਜਾਂ ਉੱਚੇ ਨਾ ਬਣ ਜਾਣ; ਐਸੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਮੇਰੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਾਂਗੀ: ਜੇ ਇਹ ਗੁਣਵਾਨ ਹਨ, ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਖਾਵਾਂਗੀ; ਭਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਸੁਭਾਵਿਕ ਖੁਸ਼ੀ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੇਣ। ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਗੁਣਵਾਨ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਭਲੇ ਲੋਕ, ਜੀਵਨ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਗੁਣਵਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਮੁੱਲ ਤੇ ਵੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਭਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਮੌਤ ਵੀ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਮੈਂ, ਇੱਕ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਗੁਣਵਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਉਥੇ ਹੋਰ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੰਤਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗੁਣਵਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਠੰਡਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮੌਤ ਗੁਣ ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੈ; ਜੀਵਨ ਗੁਣਵਾਨ ਦੀ ਓਟ ਹੈ; ਫਲ—ਚਾਹੇ ਸਵਰਗ, ਮੁਕਤੀ ਜਾਂ ਹੋਰ—ਸਿਰਫ ਗੁਣਵਾਨ ਦੀ ਸਰਨ ਲੈਣ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਕਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਾਂਗੀ, ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਾਂਗੀ: “ਕੀ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਆਦਰ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਹੇ ਕਮਲ-ਨੈਨੀਓ?” ਪਹਿਲਾਂ, ਗੁਣ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਜਾਂ ਘਾਟ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੇਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ, ਜੇ ਦੋਸ਼ ਵੱਧ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਹੌਲੀ ਜਾਂ ਤੇਜ਼, ਜਾਂ ਜੁਰਮਾਨਾ, ਜੋ ਢੁੰਗ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸੀ, ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸ ਜਾਤੀ ਦੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਫੁੱਲ ਸੀ, ਘੁੰਮਸਾਨ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਡੂੰਘੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਚੀਕੀ। ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ—ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਪਿੱਛੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ, “ਹੋ! ਹੋ! ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ, ਜੰਗਲੀ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਰਾਹਤ ਦੇ ਰਾਜਾ; ਮਹਾਂ ਮਾਇਆ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਖੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਕੀੜੇ। ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਕੌਣ ਹੋ—ਵੱਡੀ ਅਕਲ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਮੂਰਖ—ਜੋ ਮੇਰੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਆਏ ਹੋ, ਮੌਤ ਦੇ ਮਾਹਿਰ?” “ਹੋ! ਹੋ! ਆਤਮਾ, ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਤੇਰਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸਰੀਰ ਕਿੱਥੇ ਖੜਾ ਹੈ? ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਵਿਖਾ, ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਵਾ—ਭੌਰੇ ਦੀ ਗੂੰਜ ਤੋਂ ਕੌਣ ਡਰਦਾ?” “ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਟੀਚਾ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਤੁਸੀਂ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਰੂਪ ਤੇ ਧੁਨ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ—ਕਿਉਂ? ਜਿਹੜੇ ਦੇਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਨਾਸ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਜਦੋਂ 'ਰਾਜਾ' ਸ਼ਬਦ ਆਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਚੰਗਾ ਲੱਗਿਆ,” ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਉਤਾਵਲ ਨਾਲ, ਉਹ ਗੂੰਜੀ ਤੇ ਹੱਸ ਪਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਦੀ ਹਾਸੇ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਪਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਚਾਰਾਂ ਪਾਸੇ ਆਵਾਜ਼ ਭਰ ਗਈ। ਉਹ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਖੁਰਚਿਆ ਹੋਵੇ; ਉਸ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਗੋਲ ਚਕਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਜਗਮਗਾ ਰਹੇ ਸਨ।