ਇੱਕ ਵਾਰ, ਇੱਕ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਜਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਗੁਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਕੌਣ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਏਗਾ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੀੜੇ ਦੇ ਪੰਖ ਤੋਂ ਵੀ ਹਲਕਾ, ਧੂੜ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁੰਮ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਆਤਮਾ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਫਿਰ ਆਸ ਕਿਵੇਂ ਜਾਗ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਉਹ ਆਸਾਂ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜੋ ਕੇਵਲ ਜुगਨੂਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਇਕ ਛੋਟਾ ਚਿੰਗਾਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੁੱਖ ਦੇ ਖੱਡਾਂ ਵਿਚ ਲੁੜਕਦਾ ਰਹਾਂਗਾ, ਇੱਕ ਐਸਾ ਜਿਸ ਦੀ ਆਸ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਅੰਜਨਾ ਦੀ ਧੀ ਵਾਂਗ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਪਤ्थਰ ਦੇ ਖੰਭ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੋਵਾਂਗਾ? ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਾਂਗ, ਅੱਖਾਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਧੁੰਦ ਦੇ ਪਰਦੇ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਾਲ ਤੇ ਕਾਲੇ ਕਪੜੇ। ਉਸ ਦਾ ਪੇਟ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ, ਚੁੰਨ ਦੀ ਪੰਖੜੀ ਨੱਚਦੀ, ਲੰਬੇ ਤੇ ਝੂਲਦੇ ਸਤਨ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਾਲੇ, ਤੇ ਉਹ ਸ਼ਰਾਬ ਵਾਂਗ ਵਹਿੰਦੀ। ਉਸ ਦੀ ਹਾਸੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚਕਰ ਨੂੰ ਸੁੱਟੀ ਦੇ ਪਰਦੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ, ਤੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਉਹ ਪਿਸਣ ਵਾਲੇ ਸੰਦ, ਚੱਕੀ, ਚਣਣੀ ਤੇ ਰੱਸੀਆਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਪਹਾੜ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਰੱਖਦੀ ਗੱਲੀ ਗੱਲੀ ਘੁੰਮਦੀ। ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਉਹ ਵੱਡਾ ਪੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ? ਮੇਰੀਆਂ ਨਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਕਦੋਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਘਣੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਮੇਰੀ ਹਾਸੀ ਕਦੋਂ ਵੱਡੇ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾਏਗੀ? ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਕਮਰ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਨੱਚਾਂਗਾ? ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਮਿੱਠੇ ਜਾਮਾਂ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਮਾਸ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਾਂਗਾ, ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ? ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਵੱਡੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਲਹੂ ਪੀ ਕੇ ਥੱਕ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤੇ ਨੱਚ ਕੇ, ਆਰਾਮ ਵਿਚ ਸੁੱਤਾ ਰਹਾਂਗਾ? ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਉਸ ਚਮਕਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅੰਤਿਮ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸਾੜ ਕੇ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀ ਸੁੱਟੀ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਵਾਂਗਾ? ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਕਾਲੀ ਕਾਜਲ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਚੂਹੇ ਦੇ ਬਿੱਲ ਵਾਂਗ ਨਿਕੰਮਾ, ਤੇ ਘਾਹ ਦੀ ਪਤੀ ਵਾਂਗ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਾਲਾ ਮਨ, ਸੋਨਾ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਸਮਝ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ, ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਅਪਣੀ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਏ! ਵੱਡਾ ਪੇਟ, ਜੋ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਧੁੰਦ ਵਾਲੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਅੱਜ ਕਿਉਂ ਸਿੰਘ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਹਾਏ! ਬਾਂਹਾਂ, ਜੋ ਕਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਖ ਚੰਦ ਵਾਂਗ, ਅੱਜ ਕਿਉਂ ਚੰਦ ਨੂੰ ਸਵਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ? ਹਾਏ! ਛਾਤੀ, ਜੋ ਕਦੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਤੇ ਬੇਰਿਲ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਅੱਜ ਕਿਉਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਪਕੜ ਕੇ, ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ? ਹਾਏ! ਅੱਖਾਂ, ਜੋ ਕਦੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਅੱਗ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਅੱਜ ਕਿਉਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੇ ਹਾਰ ਨਾਲ ਸਜਾਉਂਦੀਆਂ? ਹਾਏ! ਮੋਢਾ, ਜੋ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਸਮਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ, ਪੱਥਰ ਦੀ ਖੋਹ ਵਿਚ ਪੀਸ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਏ! ਚੰਦ-ਵਾਂਗ ਚਿਹਰਾ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਅੱਜ ਕਿਉਂ ਤਪਸਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਚੰਦ ਦੇ ਚਕਰ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਠੰਡਾ ਹੋ ਗਿਆ? ਹਾਏ! ਮੇਰੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਥਾਂ ਅੱਜ ਕਿੱਥੇ ਗਈਆਂ? ਕੀ ਮੈਂ ਮੱਖੀ ਦੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਹਿਲਦੀ ਸੂਈ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ? ਹਾਏ! ਹਥਾਂ, ਜੋ ਕਦੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਦਾਤਾ, ਵਧੀਆ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ, ਕਮਰ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਚੌੜੀਆਂ, ਨਿਰਮਲ ਗੋਲਾਈ ਵਾਲੀਆਂ। ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਰੂਪ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਇਹ ਨਵਾਂ, ਹਲਕਾ ਸਰੀਰ, ਸੂਈ ਦੇ ਧਾਗੇ ਵਾਂਗ? ਕਿੱਥੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਾਂਗ ਮੂੰਹ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਇਹ ਸੂਈ ਦੀ ਅੱਖ? ਕਿੱਥੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਖਾਣਾ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਨਿਗਲਣ ਵਾਲੀ ਕਰਤੂਤ? ਇਹ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਨਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਨਾਟਕ, ਮੈਂ ਖੁਦ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸੂਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਲੀ, ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਮੈਂ ਫਿਰ ਤਪਸਵੀ ਬਣਾਂਗਾ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸਰੀਰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮਨ ਹਟਾ ਕੇ, ਉਹ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਤਪਸਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੂਈ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਵਾਲੀ, ਮਨ-ਰੂਪ, ਉਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ, ਜੋ ਮਨਹੀਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਆਪਣੀ ਸੂਈ-ਸਭਾਵ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਕੇ, ਮਨ-ਰੂਪ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਵਾਲੀ, ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ। ਉਥੇ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਜੀਵ ਨਹੀਂ, ਪੱਥਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਉਬੜ-ਖਾਬੜ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕੀ, ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ, ਉਹ ਖੜੀ ਰਹੀ। ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ, ਘਾਹ ਤੋਂ ਵਾਂਗ, ਰੇਤਲੇ ਮੈਦਾਨ 'ਤੇ, ਇੱਕਲਿਆਂ, ਉਹ ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ ਦੀ ਪਤੀ ਵਾਂਗ ਉਭਰ ਆਈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਪੈਰ ਦੇ ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧ ਅੰਗੂਠੇ 'ਤੇ ਆਧਾਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਤਪਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗੀ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੀ ਪੈਰ ਦੀ ਇੱਕਲौती ਆਸਰਾ ਬਣੀ। ਆਪਣੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਪੈਰ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਧੂੜ ਦੀ ਤੰਗੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਉਹ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪੈਰ ਉਚਾ ਕਰਕੇ ਖੜੀ ਰਹੀ। ਧੂੜ, ਰੇਤ ਤੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਤੰਗੀ ਵਿਚ ਪੈਰ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਉਹ ਹਨੇਰਾ, ਅਹਿੰਸਾ, ਤੇਜ, ਗੋਲ ਮੂੰਹ, ਤੇ ਹਵਾ ਤੇ ਜੀਵਨ ਟਿਕਾਏ, ਸਭ ਸਹਿ ਰਹੀ। ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਉਹ ਇਕ ਬੇਚੈਨ ਸੱਪ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀ, ਜੋ ਦੂਰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਉਠਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਪੂੰਛ ਦੇ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ, ਜੋ ਸੱਪ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ, ਉਸ ਦੀ ਸਾਥੀ ਬਣ ਗਈ, ਸੂਈ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਪਿੱਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀ। ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਜਦ ਆਪਣੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਲੋਕ ਉਸ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਪਾ ਲੈਂਦੇ; ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਵੀ ਸੂਈ-ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਮਿੱਤਰ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ। ਉਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਾਥੀ, ਇੱਕ ਤਪਸਵੀ ਔਰਤ, ਸਾਫ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ; ਪਰ ਉਹ ਖੁਦ ਉਸ ਸਾਥੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਦਾਗੀ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਈ ਮੈਲ ਨਾਲ ਦਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਸੂਈ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਤੇ ਮਸਕਰਾ ਕੇ ਸੁਰਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪਤਾ ਚਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਹਾਸੀ ਕੇਵਲ ਧੂੜ ਕਰਕੇ ਸੀ। ਉਹ ਧੂੜ ਵਿਚ ਵੀ ਜਦ ਦਿਸਦੀ, ਰੁੱਖ, ਬੇਲਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਉਸ ਤਪਸਵੀ ਸੂਈ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਲਲਕ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਥਕਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਆਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਕੰਮੇ ਸਰੀਰ, ਨਸ਼ਟ ਆਸ ਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਤਪਸਿਆ ਦੀ ਰਾਹ ਪਕੜੀ, ਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ, ਸੂਈ-ਰੂਪ ਵਿਚ, ਇਕੱਲਾ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ, ਆਤਮ-ਉਤਕਰਸ਼ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ।