ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜੀਵ ਆਤਮਕ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਾਲਾਤ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: “ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਦੋਸਤ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਨੌਕਰ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਮਾਂ, ਕੋਈ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ; ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਨੌਕਰ, ਭਰਾ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਘਰ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ। ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਢੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਵੱਡੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਅਸਥਿਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮੂੜਤਾਪ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਰਤਨ ਨੂੰ ਹਥੋਂ ਸੁੱਟ ਦੇਵੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਪਤੀ ਮਨ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਦੁਖ ਵਧਦੇ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੌਇਆ, ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਘਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧੱਕਿਆ ਗਿਆ—ਹਾ, ਇਹ ਦੁਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਹੁਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਬੇਵਕੂਫ਼ ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਕਮਾਈ ਵੀ ਘੱਟ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਭਰੀ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਅਭਾਗੇ ਲਈ, ਵਿਪਤੀ ਵੀ ਮਿਲਣੀ ਔਖੀ ਹੋ ਗਈ। ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਵੈਤਾਲ ਉਠਿਆ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦਾਨ ਦੇਣ ਚਾਹਿਆ, ਤਬਾਹੀ ਆ ਗਈ। ਮੈਂ, ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਸਰੀਰ ਕਿਉਂ ਛੱਡਿਆ? ਜਦੋਂ ਤਬਾਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਸ਼ੁਭ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੌਣ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਏਗਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਅੰਦਰੋਂ ਸੜ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਕੀੜੇ ਦੇ ਪਰ ਵਾਂਗ ਅਣਮਤਲਬ ਹੋ ਗਿਆ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਸ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਸ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਘਾਹ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਵਧਦੀ? ਜੋ ਅਜਾਣ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਤਰੱਕੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਕੋਈ ਕੇਵਲ ਜुगਨੂਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਾਨਣ ਦੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਮੈਂ ਕਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਦੁਖਾਂ ਦੇ ਗੱਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁੜਕਦਾ ਰਹਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਸ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ। ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ ਅੰਜਨਾ ਦੀ ਧੀ ਵਾਂਗ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਬੈਰਲ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਂਗ ਖੜੀ ਹੈ? ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਂਹ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਦਯੁਤ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ, ਕਪੜੇ ਕੂਹਲੀਆਂ ਦੀ ਚਾਦਰ, ਖੁਲ੍ਹੇ ਵਾਲ ਤੇ ਕਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ। ਜਿਸ ਦਾ ਪੇਟ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ, ਪੱਗ ਉੱਤੇ ਪੰਖਾ ਨੱਚਦਾ ਹੈ, ਲੰਬੀਆਂ, ਝੂਲਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਕਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਸ਼ਰਾਬ ਵਾਂਗ ਬਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਹਾਸੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਰਾਖ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਚਾਨਣ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੂਰਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਿਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ, ਮੌਰਟਲ, ਛਾਣਣੀਆਂ ਤੇ ਰੱਸੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਪਹਾੜ ਪੈਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਪੇਟ, ਵੱਡਾ ਤੇ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋਵੇਗਾ? ਕਦੋਂ ਮੇਰੇ ਨਖ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਾਂਗ ਘਣੇ ਹੋਣਗੇ? ਕਦੋਂ ਮੇਰੀ ਹਾਸੀ ਮਹਾ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦੇਵੇਗੀ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ, ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨੱਚਾਂਗਾ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਹਿੱਪਾਂ ਗੂੰਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨਗੇ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਮਿੱਠੀ ਸ਼ਰਾਬ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਮਾਸ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਾਂਗਾ, ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ, ਮਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਲਹੂ ਪੀ ਕੇ, ਥੱਕ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤੇ ਨੱਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਿਆਂ ਹੋਇਆ ਹੋਵਾਂਗਾ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ, ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਸਰੀਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਗਨੀ-ਸੰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਕੇ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀ ਰਾਖ ਵਾਂਗ ਹੋਵਾਂਗਾ? ਉਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਕਾਲੇ ਕਜਲ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਸੀ ਤੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਕਿੰਨਾ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ—ਹੁਣ ਇਹ ਚੂਹੇ ਦੇ ਬਿਲ ਵਾਂਗ ਅਣਮਤਲਬ ਤੇ ਘਾਹ ਦੀ ਪੱਤੀ ਵਾਂਗ ਨਾਜੁਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਜਾਣ ਮਨੁੱਖ ਸੋਨਾ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਸਮਝ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਵੀ, ਘੱਟ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਹਾ, ਵੱਡਾ ਪੇਟ, ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਦੀ ਧੁੰਦ ਵਾਲੀ ਗੁਫਾ ਵਾਂਗ—ਤੂੰ ਅੱਜ ਸ਼ੇਰ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਹਾ, ਬਾਂਹਾਂ—ਕਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਚੋਟੀ ਭਾਰ ਵਜੋਂ ਝੁਕ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਨਖ ਚੰਦ ਵਾਂਗ—ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ, ਯਜਨਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ, ਚੰਦ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ? ਹਾ, ਛਾਤੀ—ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਢਲਾਨ ਵਾਂਗ—ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਫੜਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਦੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਫੜਦੇ ਸੀ? ਹਾ, ਅੱਖਾਂ—ਕਦੇ ਅੰਧੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ—ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸਜਾਉਂਦੇ? ਹਾ, ਮੋੜ, ਤੁਸੀਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਗਏ; ਸਮਾਂ ਨੇ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ, ਪੱਥਰ ਦੀ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਪੀਸ ਦਿੱਤਾ। ਹਾ, ਚੰਦ-ਵਾਂਗ ਚਿਹਰਾ, ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ—ਮੋਹਕ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਚਕਤੀ, ਜੋ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ ਠੰਡੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ? ਹਾ, ਹਾ, ਮੇਰੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਥਾਂ ਅੱਜ ਕਿੱਥੇ ਗਈਆਂ? ਕੀ ਮੈਂ ਮੱਕੀ ਦੀ ਸੂਈ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਮੱਖੀ ਦੇ ਖੁਰ ਨਾਲ ਹਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਹਾ, ਹਥਾਂ, ਕਦੇ ਵਜਰ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਦਾਤਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ, ਹਿੱਪ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਗੋਲਾਈ ਵਾਂਗ ਸ਼ੁੱਧ। ਉਹ ਰੂਪ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਵੱਡਾ ਸੀ, ਤੇ ਇਹ ਨਵਾਂ, ਅਣਮਤਲਬ ਸਰੀਰ, ਸੂਈ ਦੇ ਧਾਗੇ ਵਾਂਗ; ਮੂੰਹ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਹੁਣ ਸੂਈ ਦੀ ਅੱਖ ਵਾਂਗ; ਖਾਣਾ, ਮਾਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਤੇ ਹੁਣ ਪਾਣੀ ਦੇ ਇਕ ਬੂੰਦ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਵਾਲਾ। ਹਾ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਨਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਨਾਟਕ ਮੇਰੇ ਹੀ ਹੱਥਾਂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਈ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰੱਖਦੀ ਸੀ, ਸੋਚਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਿਸਚੇ ਕਰਦੀ ਹੈ: “ਮੈਂ ਮੁੜ ਤਪੱਸਵੀ ਬਣਾਂਗੀ, ਤੇ ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਸਰੀਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗੀ।” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮਨ ਹਟਾ ਕੇ, ਉਹ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਗਈ, ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਪੱਕੀ ਨਿਸਚਾ ਨਾਲ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੂਈ-ਰੂਪ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਾਂਗ ਦੇਖਿਆ, ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਦੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਬਣੀ, ਉਹ ਉਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਖੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ, ਆਪਣੀ ਸੂਈ-ਸਭਾਵ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਤੋਂ ਬਣੀ, ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਹਿਮਾਲਾ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਉਥੇ, ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕਠੋਰ, ਪੱਥਰੀ, ਉਬੜ-ਖਾਬੜ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕੀ, ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗਲੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੀ ਹੋਈ ਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ।