ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਗਾ ਵੀ ਚੁਭਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਦੁੱਖੀ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਮੰਦਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਇਹ ਜਗਤ-ਵਸਤੂਆਂ ਕਦੇ ਕਾਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਤੈਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਦੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਖੇਡਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਦੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਪਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਰਸਤੇ ’ਤੇ, ਘਰ ਵਿਚ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਹੱਥ ਵਿਚ, ਕੰਨ ਦੇ ਕੰਵਲ ਵਿਚ ਜਾਂ ਘਰ ਦੀ ਨਰਮ ਉਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੇਂਦਾਂ ਵਿਚ, ਸੁਰਾਖਾਂ ਵਿਚ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ, ਦਿਲ ਦੇ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿਚ—ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਇਹ ਬਾਤਾਂ ਕਹੀਆਂ, ਦਿਨ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਗਿਆ, ਸੂਰਜ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਸਭ ਸਤਸੰਗੀ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਮੰਦ ਪੜਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਤੁਰ ਪਏ। ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਕਰਕਟੀ ਨਾਮ ਦੀ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਨੇ, ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਮਾਸ ਖਾ ਕੇ, ਅਸਲ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਪਾ ਲਿਆ। ਦਰਅਸਲ, ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਬੂੰਦ ਖੂਨ ਨਾਲ ਹੀ ਤਰਪਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਅੰਦਰ ਦੀ ਪਿਆਸ, ਜੋ ਸੂਈ ਵਰਗੀ ਚੁਭਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਭਰ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਤਾਂ ਸਹਿਣੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਹਾਏ, ਮੈਂ ਕਿੰਨੀ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆ ਗਈ ਹਾਂ! ਹੁਣ ਸੂਈ ਵਰਗੀ ਸੁੱਖਮ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਮੈਂ ਇਕ ਗੱਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਖਾ ਸਕਦੀ। ਮੇਰੇ ਉਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਅੰਗ ਕਿੱਥੇ ਗਏ, ਹੇ ਮੂਰਖ ਮਨ? ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪੱਤੇ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਖੇਡ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਮੇਰੇ ਅੰਗ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਮਿੱਠੇ, ਰਸਦਾਰ ਮਾਸ ਜਾਂ ਚਰਬੀ-ਖੂਨ ਦੀ ਮਸਤੀਆਂ ਦਾ ਨਾਂ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।" "ਮੈਂ ਕਦੇ ਕਾਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ, ਕਦੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹਾਂ; ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਮੇਰਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਚੋਰ ਮੇਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਾਏ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ, ਬੇਸਹਾਰਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਆਸਰਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਸਹਾਰਾ; ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ, ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਵਧ ਮੁਸੀਬਤ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਨਾ ਕੋਈ ਦੋਸਤ, ਨਾ ਸੇਵਕ, ਨਾ ਮਾਂ, ਨਾ ਪਿਓ; ਨਾ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਨਾ ਸਾਥੀ, ਨਾ ਭਰਾ, ਨਾ ਪੁੱਤ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਾ ਕੋਈ ਸਰੀਰ, ਨਾ ਠਿਕਾਣਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਆਸਰਾ; ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ, ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਭਟਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਝੱਲ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਮਹਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਪਈ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਅਸਤਿਤਵ ਤੋਂ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਭਟਕੇ ਮਨ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਕਾਮਨਾ ਪੂਰਨ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਮਣੀ ਹੱਥੋਂ ਗਵਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਪੱਤੀ ਮਨ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਆਪ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਹ ਹੋਰ-ਹੋਰ ਵੱਧਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੀ ਹਾਂ, ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਸੁੱਟੀ ਗਈ ਹਾਂ, ਜ਼ਖਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਾਈ ਗਈ ਹਾਂ—ਹਾਏ, ਮੇਰੇ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ! ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ, ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਘੁੰਮਦੀ, ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ; ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲਦਾ, ਓਹ ਵੀ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਾਲ; ਹਾਏ, ਮੇਰੇ ਵਰਗੀ ਅਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਵੀ ਔਖਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਹੁਣ ਤਾਂ ਭਿਆਨਕ ਵੇਤਾਲ ਵੀ ਉਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਨਾਸ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ; ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਧਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀ, ਤਬੀ ਨਾਸ ਆ ਗਿਆ। ਹੇ ਮੂਰਖ ਮਨ, ਮੈਂ ਉਹ ਵੱਡਾ ਸਰੀਰ ਕਿਉਂ ਛੱਡਿਆ? ਜਦ ਨਾਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਐਸੀਆਂ ਅਸ਼ੁਭ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਕੌਣ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਏਗਾ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਸੜ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ, ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ, ਕੀੜੇ ਦੇ ਪਰ ਤੋਂ ਵੀ ਛੋਟੀ, ਧੂੜ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਹੋਈ ਹਾਂ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਨਾਸ ਹੋਈਆਂ ਆਸਾਂ ਕਿਵੇਂ ਉਠ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਘਾਹ ਦੀ ਪਤੀਆਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀਆਂ।" "ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਉੱਨਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਜੁੱਗਨੂਆਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ, ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਹੋਰ ਇਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਗੱਡਿਆਂ ਵਿਚ ਲੁੜਕਦੀ ਰਹਾਂਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਸ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ।" "ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਅੰਜਨਾ ਦੀ ਧੀ ਵਾਂਗ ਬਣਾਂਗੀ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਨੀਲਾ ਪਾਸ਼ਾਣੀ ਖੰਭ ਵਾਂਗ ਖੜੀ ਹੈ? ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਰਗੀਆਂ, ਅੱਖਾਂ ਚਮਕਦਾਰ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ, ਧੁੰਦ ਦੇ ਪਰਤਾਂ ਵਿਚ ਲਪੇਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਵਾਲ ਖੁਲ੍ਹੇ, ਕਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਣ।" "ਜਿਸ ਦਾ ਪੇਟ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ, ਜੂੜੀ ਦਾ ਪੰਖਾ ਨੱਚ ਰਿਹਾ, ਲੰਬੀਆਂ, ਲਟਕਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਰਾਬ ਵਾਂਗ ਵਗਦੀ ਹੋਵੇ। ਜਿਸ ਦੀ ਹੰਸੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਰਾਖ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦੇਂਦੀ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ।" "ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਲਾ ਭਾਰੀਆਂ ਓਖਲਾਂ, ਥਾਲੀਆਂ, ਛਾਣਣੀਆਂ ਅਤੇ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਪਹਾੜ ਪੈਰ ਰੱਖਦੀ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ।" "ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਉਹ ਵੱਡਾ ਪੇਟ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਮਹਾਂ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੋਵੇ? ਕਦੋਂ ਮੇਰੇ ਨਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਗੂੜ੍ਹੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਕਦੋਂ ਮੇਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਮਹਾਂ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦੇਵੇਗੀ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਕਮਰ-ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਨੱਚਾਂਗੀ?" "ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਮਿੱਠਾ ਪੇਟ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਮਟਕਿਆਂ, ਮਰੀ ਹੋਈ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਾਂਗੀ, ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਕੇ? ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਮਹਾਨ ਖੂਨ ਪੀ ਕੇ ਥੱਕ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਅਤੇ ਨੱਚ ਕੇ ਸੁੱਤ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਆਰਾਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੀ?" "ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਸਰੀਰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਚਿਤਾ-ਅੱਗ ਵਿਚ ਸਾੜ ਕੇ, ਸੁਹਾਗਾ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ? ਕਿੰਨਾ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਉਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਕਾਲੀ ਜਵਾਕਾ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਤਾਂ ਮੈਂ ਚੂਹੇ ਦੇ ਬਿਲ ਵਾਂਗ ਨਿਕੰਮੀ, ਨਾਟੀ, ਘਾਹ ਦੀ ਤੀਲੀ ਵਰਗੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ।" "ਅਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖ ਸੋਨਾ ਵੀ ਮਿੱਟੀ ਸਮਝ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਵੀ ਛੋਟੀ ਚਾਹ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣਾ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਗਵਾ ਬੈਠੀ। ਹਾਏ, ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਪੇਟ, ਜੋ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਦੇ ਧੁੰਦਲੇ ਗੁਫਾ ਵਰਗਾ ਸੀ—ਤੂੰ ਅੱਜ ਸਿੰਘਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?" "ਹਾਏ, ਮੇਰੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ—ਜੋ ਕਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਨ, ਉਨਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰ ਪੈ ਕੇ ਚੋਟੀਆਂ ਝੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਨਾਂ ਦੇ ਨਖ ਚੰਨ ਵਰਗੇ ਸਨ—ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਕਿਉਂ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਾਸਤੇ, ਚੰਨ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਫੜਦੇ?" "ਹਾਏ, ਮੇਰਾ ਛਾਤੀ—ਜੋ ਕਦੇ ਸਫ਼ੈਦ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਢਲਾਣਾਂ ਵਰਗੀ ਸੁੰਦਰ ਸੀ—ਤੂੰ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੰਭਾਲਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਆਦਿਕ ਦੇ ਡੇਰੇ ਸੰਭਾਲਦੀ ਸੀ?" "ਹਾਏ, ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ—ਜੋ ਕਦੇ ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਵਿਚ ਲੱਗਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਸਨ—ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਾਉਂਦੀਆਂ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਰਕਟੀ ਆਪਣੇ ਅਤੀਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੀ ਨਿਕੰਮੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ।