ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਵਿਅਾਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ, ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਤਾਕਤ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹੀ। ਇਹ ਦਿਲ ਅਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ, ਸੂਜਨ, ਰੰਗ-ਬਦਲਾਅ, ਤੇ ਪਾਗਲਪਨ ਲਿਆਉਂਦੀ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਹ ਝਾੜੂ ਵਾਲੇ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ, ਨਖਾਂ ਦੇ ਖੋਖਲੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਤੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਉਂਗਲੀ ਦੇ ਟਿੱਪ ਨੂੰ ਚੀਰਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈਂਦੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ, ਖੂਨ ਅਤੇ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ, ਤੇ ਛੋਟੀ-ਮੋਟੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿਚ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਜ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਚਿੱਟੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ, ਮੂੰਹ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਪਈ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਕੌਣ ਐਸੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਕ੍ਰੂਰਤਾ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਤਮਾਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਨੀਚ ਮਨ Conflict ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿੱਕਾ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕਾ ਕੇ ਰੱਖਦਾ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਕਦਰ ਦਿੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਅਜੋਬਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਜੂਏ ਦੀ ਜੋੜੀ ਵਿੱਚ ਮਨ ਫਸ ਕੇ, ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਬਰਬਾਦੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ; ਪਰ ਜੋ ਚਲਾਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਮੂਰਖਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਕਪੜੇ ਦੀ ਡੋਰੀ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਅੰਤਮ ਨਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੋਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਸੂਈ, ਜਦੋਂ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ, friction ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਲ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਲੈਂਦੀ; ਜੇਕਰ ਬਾਹਰੋਂ ਚੀਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲਾਵਾ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਤੇਜ਼, ਚੀਰਣ ਵਾਲੀ, ਕ੍ਰੂਰ, ਦਿਵਿਆ ਸੂਈ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੀ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮੰਦ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਧਾਗਾ ਚੀਰ ਕੇ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੱਜ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਸ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਨੀਚਤਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੀ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਖੇਡਦੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਰਸਤੇ, ਘਰ ਵਿੱਚ, ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ, ਕੰਨ ਦੇ ਕੌਲ ਵਿੱਚ, ਘਰ ਦੀ ਨਰਮ ਉਨ ਵਿੱਚ, ਖੱਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ, ਦਿਲ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ—ਇਹੀ ਵਸਤੂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਡੁੱਲ ਗਿਆ; ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਤੇ ਸਭ ਲੋਕ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਮੀਕਣੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣ ਚਲੇ ਗਏ। ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਕਰਕਟੀ ਨਾਮ ਦੀ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਮਾਸ ਖਾ ਕੇ ਅਸਲ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਖੂਨ ਦੀ ਇਕ ਬੂੰਦ ਨਾਲ ਹੀ ਰੱਜ ਗਈ ਸੀ; ਪਰ ਅੰਦਰਲੀ ਪਿਆਸ ਦੀ ਸੂਈ ਕਿਵੇਂ ਭਰ ਸਕੀਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਹਿਣੀ ਔਖੀ ਹੋਵੇ? ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਹਾਏ, ਮੈਂ ਕਿੰਨੀ ਮੰਦਭਾਗੀ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ, ਸੂਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ! ਮੈਂ ਸੁਖਮ ਹੋ ਗਈ, ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਕ ਨਿਵਾਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਖਾ ਸਕਦੀ।” “ਮੇਰੇ ਵੱਡੇ ਅੰਗ ਕਿੱਥੇ ਗਏ, ਓ ਮੂਰਖ ਮਨ? ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਲੀ ਘਟਾ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਅੰਗ ਲਾਪਤਾ ਹੋ ਗਏ।” “ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਸ ਖਾਣ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਚਰਬੀ ਤੇ ਖੂਨ ਦੀ ਮਸਤਿ ਦਾ ਰਤਾ ਭੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ; ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਮੈਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ, ਚੋਰ ਮੈਨੂੰ ਕੁੱਟ ਦਿੰਦੇ। ਹਾਏ, ਮੈਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ, ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋ ਗਈ, ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੀ ਹਾਂ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ।” “ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਦੋਸਤ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਨੌਕਰ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਨਹੀਂ; ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਸਹਾਇਕ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਭਰਾ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ। ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਠਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਪੱਤੀ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਭਟਕਦੀ ਹਾਂ।” “ਮੈਂ ਉਲਜਣਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਢੋ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਹੀ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਮੈਂ ਮੂਰਖਤਾ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਰਤਨ ਹੱਥੋਂ ਗਵਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” “ਮੰਦਭਾਗੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਫਿਰ, ਹਰ ਵਾਰੀ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੀ ਹਾਂ, ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਲੁੱਟੀ ਗਈ ਹਾਂ, ਜ਼ਖਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੀ ਗਈ ਹਾਂ—ਹਾਏ, ਮੇਰੇ ਅੰਤਹੀਨ ਦੁਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ!” “ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਤੁਰਦੀ, ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਦਭਾਗੀ ਹੋ ਗਈ; ਮੈਂ ਦੂਜੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੀ ਗੁਲਾਮ ਹੋ ਗਈ। ਮੈਂ ਘੱਟ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਮਾਂਦੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ; ਹਾਏ, ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਮੰਦਭਾਗੀ ਲਈ, ਮੰਦਭਾਗੀ ਵੀ ਮਿਲਣੀ ਔਖੀ ਹੈ।” “ਭਿਆਨਕ ਵੇਤਾਲ ਉਠਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਪਰ ਨਾਸ ਹੀ ਮਿਲਦਾ; ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਧਨ ਦਾਨ ਕਰਣ ਚਲਦੀ ਹਾਂ, ਨਾਸ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਂ ਕਿਉਂ, ਐਨੀ ਅੰਧੀ, ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡਿਆ? ਜਦ ਨਾਸ ਅਟੱਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਐਸੇ ਮੰਦ-ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।” “ਕੌਣ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਏਗਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਅੰਦਰੋਂ ਸੜੀ ਹੋਈ, ਘਟ ਗਈ, ਕੀੜੇ ਦੇ ਪਰ ਵਾਂਗ ਹੋਰ ਨਿੱਕੀ, ਧੂੜ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ?” “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਸ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁਕੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਸ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਘਾਹ ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ?” “ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਤਰੱਕੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਜुगਨੂਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਚਾਨਣ ਦੀ ਲੋਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ।” “ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ, ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਦੁਖ ਦੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਲੁੱਟਦੀ ਰਹਾਂਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਿਸ ਦੀ ਆਸ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁਕੀ।” “ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਧੀ ਅੰਜਨਾ ਵਾਂਗ ਹੋਵਾਂਗੀ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਪਿਲਰ ਵਾਂਗ ਨੀਲਮ ਵਾਂਗ ਖੜੀ ਹੈ?” “ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਘਟਾ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਅੱਖਾਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ, ਕੁਹਾੜੀ ਦੇ ਪਰਦੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟੀ, ਖੁਲ੍ਹੇ ਵਾਲ, ਤੇ ਕਾਲੇ ਕਪੜੇ।” “ਉਸ ਦਾ ਪੇਟ ਘਟਾ ਵਾਂਗ, ਉਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੀ ਪੰਖੜੀ ਨੱਚਦੀ, ਲੰਬੀਆਂ, ਝੂਮਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਘਟਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਾਂਗ ਕਾਲੀਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਸ਼ਰਾਬ ਵਾਂਗ ਵਹਿੰਦੀ।” “ਉਸ ਦੀ ਹਾਸੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੱਕ ਨੂੰ ਰਾਖ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ, ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ, ਤੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ।” “ਉਸ ਦੀ ਮਾਲਾ ਭਾਰ ਵਾਲੀ ਹੈ—ਘੁੱਟਣ, ਹਲ, ਛਾਣਣ ਵਾਲੀਆਂ ਟੋਕਰੀਆਂ, ਤੇ ਰੱਸੀਆਂ—ਉਹ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਦੀ ਫਿਰਦੀ।” “ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਪੇਟ ਵੱਡਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਵੱਡੀ ਕਾਲੀ ਘਟਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ? ਕਦੋਂ ਮੇਰੀ ਨਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਮੀਂਹ ਦੀ ਘਟਾ ਵਾਂਗ ਘਣੀ ਹੋਵੇਗੀ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਰਕਟੀ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਪੂਰਬੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਆਸ, ਆਪਣੇ ਮੰਦਭਾਗੀ ਰੂਪ ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਮਹਾਨ ਰੂਪ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਰਹੀ।