ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ, ਪਰ ਆਪਣਾ ਖਾਣ ਪੀਣ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲਗਾਤਾਰ ਭੜਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਥੋੜੀ ਬੂੰਦ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਬੁਝਦੀ। ਉਹ ਮਹਾਂਪੇਟ ਵਾਲੀ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਕਦੇ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਲਚਲਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਅਗਨਿ ਵਾਂਗ, ਜਿਸਦੀ ਭੁੱਖ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ। ਇਕ ਦਿਨ, ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਈ—ਜੇ ਮੈਂ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਵਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰੀ ਭੁੱਖ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਣੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਕਦੇ ਵੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪੀਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ। ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਰਹੀ ਕਿ ਮੇਰੀ ਭੁੱਖ ਤਾਂ ਬਾਦਲਾਂ ਜਾਂ ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦੀ; ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਢੰਗ ਠੀਕ ਹੈ ਜੋ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜੀਉਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇਵੇ। ਪਰ, ਜਦ ਲੋਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ, ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਸਮਾਨ ਤੰਗ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਨਿਸਚੈ ਕੀਤਾ: “ਮੈਂ ਅਟੱਲ ਮਨ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਤਪ ਕਰਾਂਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੰਭੀਰ ਤਪ ਨਾਲ ਅਸੰਭਵ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਦੀ ਭੁੱਖ ਨੇ ਉਕਸਾਇਆ, ਉਹ ਇੱਕ ਦੂਰਲੇ, ਭੈੜੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਪਸਿਆ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਸਰੀਰ ਹੱਥ-ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਅਤੇ ਰੰਗ ਘਟਾ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਾਂਗ ਕਾਲਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਇਕ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਤਪ ਕਰਦੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੰਦ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਨਿਸਚਲ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਲੰਘਦਾ ਗਿਆ—ਠੰਢ ਜਾਂ ਗਰਮੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ—ਉਹ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹੀ। ਦਿਨ, ਪੱਖਵੇ, ਮਹੀਨੇ, ਰੁੱਤਾਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਬਿਲਕੁਲ ਹਿਲਦੀ ਨਾ ਸੀ, ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ, ਵਾਲ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਖੜੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ੁਕ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਜਦ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਚਮੜੀ ਪਤਲੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਸਰੀਰ ਢਿੱਲਾ, ਗਹਿਣੇ ਝੰਕਾਰਦੇ, ਵਾਲ ਖੜੇ-ਖੜੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕੇ, ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ—ਤਦ ਅਜਨਮੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਉਸ ਕੋਲ ਆਏ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਤਪ ਦੀ ਸਿਧੀ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਪਹੁੰਚੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਤਪ ਅਤਿ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਵੀ ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ mentally ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਉੱਥੇ ਖੜੀ ਰਹੀ ਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਈ—“ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵਰ ਮੰਗਾਂ ਕਿ ਮੇਰੀ ਭੁੱਖ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ?” ਉਸ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ: “ਮੈਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ, ਲੋਹੇ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਵਾਂ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੂਈ ਬਣ ਜਾਵਾਂ; ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਦੁਹਰੀ ਸੂਈ ਬਣ ਕੇ, ਅਣਦੇਖੀ ਵਾਂਗ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਕਰ ਸਕਾਂ।” “ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵਰ ਮਿਲੇ ਕਿ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੁਗੰਧ ਵਾਂਗ ਦਾਖਲ ਹੋ ਸਕਾਂ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਨੂੰ ਖਾ ਸਕਾਂ।” ਜਦ ਉਹ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ—“ਭੁੱਖ ਦਾ ਨਾਸ ਆਹਲਾਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ”—ਤਾਂ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਬਰ ਦਾ ਮੀਹ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਕਰਕਟਿਕਾ ਪੁੱਤਰੀ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਮਾਲਾ!” “ਉੱਠ, ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਜੋ ਵੀ ਵਰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਮੰਗ ਲੈ।” ਉਹ ਬੋਲੀ: “ਪ੍ਰਭੂ, ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਮੈਂ ਜੀਵਸੂਚਿਕਾ ਬਣ ਜਾਵਾਂ।” “ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵਰ ਮਿਲੇ ਕਿ ਮੈਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ, ਲੋਹੇ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲੇ।” “ਤੈਥੋਂ ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ,” ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ। “ਸਿਰਜਣ ਵਿੱਚ, ਤੂੰ ਵਿਸੂਚਿਕਾ—ਸੂਈ-ਸਮਾਨ—ਬਣੀਂ; ਸੁਖਮ ਮਾਇਆ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇਂਗੀ।” “ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜੇਗੀ ਜੋ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ, ਮੂਰਖ, ਅਸਥਿਰ, ਮਾੜੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਜਾਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹਨ। ਤੂੰ ਸਾਹ ਨਾਲ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਵੇਂਗੀ, ਤਲੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਛੀਦੇਗੀ, ਅਤੇ ਵਿਸੂਚਿਕਾ—ਵਾਤ ਦੀ ਰੋਗ-ਰੇਖਾ—ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ।” “ਤੂੰ ਚਾਹੇ ਨੇਕ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ, ਸਭ ਕੋਲ ਜਾਵੇਂਗੀ; ਪਰ ਨੇਕਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਸ ਰੋਗ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।” “ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਦੈਤਨੀ ਕਰਕਟੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਸੂਚਿਕਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀ ਕੁਆਰੀ ਹੈ।” “ਇਸ ਮਹਾ-ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਪੇਟ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖੋ; ਫਿਰ, ਉਸ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਹਲਾਓ, ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰੱਖੋ। ਸੋਚੋ ਕਿ ਕਰਕਟੀ, ਭਿਆਨਕ ਚੀਖਾਂ ਮਾਰਦੀ, ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਵੱਲ ਭੱਜ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧੂੜ ਵਾਂਗ ਕੁੱਟੀ ਜਾਵੇ।” “ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਚੰਦ ਵਿੱਚ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ ਸੋਚੋ—ਜੋ ਨਿਰਮਲ, ਅਜਰ, ਅਮਰ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ। ਇਉਂ, ਜਦ ਮੰਤ੍ਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਵਰਤ ਕੇ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਭ ਵਿਸੂਚਿਕਾ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।” “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਸਿਧੀ ਕਰਕੇ, ਇੰਦਰ ਆਦਿਕ ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅਜਰ, ਉੱਚੇ, ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਨਗਰ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਏ।” ਫਿਰ, ਉਹ ਮਹਾਂ ਕਾਲੀ ਦੈਤਨੀ, ਜੋ ਬਿੱਲੀ ਦੀ ਅੱਖ ਦੇ ਰਤਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਸੁੱਕਣ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਚਿੱਟੇ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਬੱਦਲ-ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ ਦਰੱਖਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ; ਫਿਰ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਹੋ ਗਈ, ਫਿਰ ਹੱਥ ਦੇ ਅਕਾਰ ਦੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਬਾਲਿਸ਼ਟ, ਫਿਰ ਉਂਗਲ, ਫਿਰ ਮਸੂਰ ਦੀ ਦਾਣੀ, ਤੇ ਅਖੀਰ ਸੂਈ ਜਿੰਨੀ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਰੇਸ਼ਮੀ ਸੂਈ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ, ਕਮਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਵਰਗੀ, ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਤਿੱਖੀ ਹੋ ਗਈ। ਕਾਲੀ ਸੂਈ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਚਿੱਟੀ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਵਾ ਵਿਚ ਤੈਰਦੀ। ਉਹ ਸੂਈ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਲੋਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਖੇਡ ਸੀ, ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਸੂਈ ਵਾਂਗ। ਜਵੇਲਰੀ ਦੀ ਸੂਈ ਵਾਂਗ ਚਿਕਣੀ, ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ, ਨੀਲਮ ਦੀ ਰੇਖਾ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ, ਲੱਕੜੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਲਚਕੀਲੀ। ਕਾਲੇ ਕਮਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਦੀ ਲੱਤ ਵਾਂਗ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡਦੀ, ਛੋਟਾ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਛੇਦ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਪੁਪਿਲ, ਸੁਖਮ ਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ। ਆਪਣੇ ਸਿਰੇ ਨਾਲ ਧਾਗਾ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਿਕਣਾ ਪੂੰਛ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਨੁੱਕ, ਵੱਡੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਉੱਚੇ ਮੌਨ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ। ਦੂਰੋਂ ਦੀ ਲੋਹ ਦੀ ਲੂਣ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ; ਦੂਰੋਂ ਹੀ, ਮੋਹਣੇ ਮੁਖ ਨਾਲ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦੀ ਜਾਪਦੀ।