ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਿੱਧੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਨਣ ਵਾਲਾ, ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਾਨਣ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ — ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਅਸਥਾਨੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਇਕੋ ਸੱਚ ਹੈ। ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੀ ਕਥਾ ਤਾਂ ਤਦ ਹੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜੇਕਰ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਜਾਂ ਖੋਜ ਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵੱਖਰੇਪਣ ਅਤੇ ਭਿੰਨਤਾ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਇਥੇ ਅਰਥਹੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮੌਸਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਭਾਵੇਂ ਸੋਹਣੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਢੰਗ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੀ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਗੱਲ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਸਮਾਂ ਹੀ ਹਰ ਕੰਮ ਨੂੰ ਰੁਕਾਵਟ ਜਾਂ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ 'ਚ ਹੀ ਫਲਦਾ-ਫੁੱਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਜੀਵ ਸੁੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਰਚਨਹਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਮੁਕ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਓਮ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਾਂਗ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾਂ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅਸਤੀਤਵ ਅਸਲ ਅਤੇ ਅਸਲ-ਨਹੀਂ ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਪ ਜਾਂ ਰਾਖਸ਼ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਮੋਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਵੀ ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੀੜੇ ਤੱਕ, ਜਦੋਂ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀੜਾ ਵੀ, ਪਰ ਕੀੜਾ ਮੋਟੇ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਘਟਣ ਕਰਕੇ ਸੀਮਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮਰਦਾਨਗੀ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ, ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਕਰਮ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਕੀੜੇ ਦੇ ਨਾਸ ਤੱਕ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਮਾਇਆ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਾਣਨ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ — ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਦੁਇਤਾ ਜਾਂ ਏਕਤਾ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਕਮਲ ਜਾਂ ਖੜਗੋਸ਼ ਦੇ ਸਿੰਗ ਵਾਂਗ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਜੋ ਅੰਡ, ਜੋ ਢਿੱਠ ਅਸਤੀਤਵ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਗਲਤ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੀੜਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲਾਰ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਅਸਲ ਮੰਨਿਆ, ਉਹ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਹੈ ਜੋ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇੱਕ ਪਲ ਜਾਂ ਯੁੱਗ ਭਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ; ਇਹ ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਹੈ। ਜੋ ਉੱਭਰਿਆ, ਉਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਅਸਲ-ਨਹੀਂ ਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਅਸਲ-ਨਹੀਂ ਨੂੰ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ-ਨਹੀਂ ਹੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਚਨਾ ਹੈ; ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਸਭ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹਨ, ਜਾਂ ਫਿਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ ਅੰਦਰ, ਬਾਹਰ, ਉੱਤੇ, ਹੇਠਾਂ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਜਾਨਣ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ, ਅਤੇ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ, ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਲਿਤ, ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਇੱਥੇ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਡੈਮਨਿਸ ਨੇ ਪੁੱਛੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਹੈ। ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ, ਕਾਲੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸਾਲਭੰਜਿਕਾ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਡੈਮਨਿਸ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ ਕਾਰਕਟੀ। ਉਹ ਵਿਸੂਚਿਕਾ ਨਾਮਕ ਕੁਆਰੀ ਸੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤਰਕ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਂਧਿਆ ਦਾ ਜੰਗਲ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਨੱਕ ਦੇ ਰਸਤੇ ਧੂੰਆਂ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਨੀਲੇ ਕਪੜੇ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਕਾਲੀ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ। ਧੁੰਦ ਵਾਂਗ ਚਾਦਰ, ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਸਿਰ ਤੇ ਕਪੜਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਲਟਕਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀਆਂ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ ਸਥਿਰ, ਤਾਮਾਲਾ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ, ਉਸਦੇ ਨੱਖ ਬਿੱਲੀ ਦੀ ਅੱਖ ਦੇ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਅਤੇ ਉਹ ਹੰਸਦੀ ਸੀ, ਰਾਖ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਾਈ ਹੋਈ। ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਹਰੇਕ ਅੰਗ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਅੰਤਰੜੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜੀ ਹੋਈ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਖੋਪੜੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਲੀਆਂ, ਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਵੱਲੋਂ ਫੜੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ। ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ, ਉਸਦੇ ਪੇਟ ਦੀ ਅੱਗ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬੁਝੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਬੁਝਦੀ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਪੇਟ ਵਾਲੀ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ; ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਲਚਲ ਰਹਿੰਦੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ: ਜੇ ਮੈਂ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰੀ ਭੁੱਖ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਕਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪੀਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ। ਮੇਰੀ ਭੁੱਖ ਨਾ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਢੰਗ ਠੀਕ ਹੈ ਜੋ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਵੇ। ਕੌਣ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਮੰਤ੍ਰਾਂ, ਜੜੀਆਂ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ? ਮੈਂ ਅਟੱਲ ਮਨ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਤਪ ਕਰਾਂਗੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਡੇ ਤਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਜੋ ਮਿਲਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਦੀ ਭੁੱਖ ਨਾਲ, ਉਹ ਇੱਕ ਦੂਰਲੇ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਪ ਲਈ ਉਚਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਸਥਿਰ, ਸਰੀਰ ਹੱਥ ਪੈਰ ਵਾਲਾ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਕਾਲਾ। ਉੱਥੇ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾਉਣ ਅਤੇ ਤਪ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਪੈਰ ਤੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ ਅਡੋਲ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਠੰਢ ਜਾਂ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਿਲੀ, ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹੀ, ਦਿਨ, ਪੱਖ, ਮਹੀਨੇ ਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਗਈਆਂ।