ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਿੰਨਾ ਅਚੰਭਤ ਹੈ! ਇਹ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਅਸਲੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ—ਵੱਡਾ, ਸਾਫ਼, ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਕਸ਼ਮ। ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹੋਏ ਕਣਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਕਿਵੇਂ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਬਿਲਕੁਲ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਸਿੱਧਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ 'ਹੁੱਲਾਸ', 'ਸਭੁਲੋ', 'ਘੁੱਲਾਂਘਾ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਸਾਫ਼ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਉੱਚੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਮਾਪਣਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਸਲੀ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਕਿ ਵੱਖਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ, ਜਿਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਛੇਤੀ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸੋਚਣਾ ਤੇ ਜਾਣਣਾ ਹੈ। ਮਨ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਛੇਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਇਕ ਹਵਾ ਦੇ ਝੋਕੇ ਵਰਗਾ ਗੁੱਛਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਲੀਪਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਣ; ਇਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਵਸਤੂਆਂ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਸੁਆਦ, ਧੁਨੀ ਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਜੀਭ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ, ਜੀਵ ਧੁਨੀ ਦੇ ਅਰਥ ਵੱਲ ਝੁਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਨੱਕ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਥਾਪਤ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਵੇਖਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਆਦਿ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਤਮਾ, ਕਾਂ ਤੇ ਤਾੜ ਦੇ ਵਾਅਕਾਈ ਮਿਲਾਪ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉੱਭਰ ਰਹੀ ਵੱਖਰੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੁਣਨ ਰਾਹੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਅੰਸ਼ਿਕ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਸਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠੀ, ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਛੂਹ ਦੀ ਅੰਸ਼ਿਕ ਮੌਜੂਦਗੀ ਚਮੜੀ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਅਰਥ ਰਾਹੀਂ; ਸੁਆਦ ਦੀ ਅੰਸ਼ਿਕ ਮੌਜੂਦਗੀ ਜੀਭ ਦੀ ਵਸਤੂ ਦੇ ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ; ਰੂਪ ਦੀ ਅੰਸ਼ਿਕ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅੱਖ ਦੀ ਵਸਤੂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਰਾਹੀਂ; ਤੇ ਗੰਧ ਦੀ ਅੰਸ਼ਿਕ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੱਕ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ; ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਖਿੜਕੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਇੰਦਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਆਦਿ ਜੀਵ ਲਈ ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਜੀਵ ਲਈ ਵੀ, ਜੋ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮ ਅਸਤਿਤਵ, ਜੋ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਭੂਮਿਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਜਾਂਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਜਾਂਦਾ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸਾਰੀ ਆਤਮ-ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਿੱਧਾ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਜਾਣਿਆ ਤੇ ਜਾਣਨ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਓਹੀ ਇਕੋ ਅਸਲਤਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਰਤਨ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਤਬ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦੂਜਾਪਣ ਦਿਸੇ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜੇ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੁਕਤੀ ਜਾਂ ਖੋਜ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਛੱਡ ਦੇ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤਾ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮੌਸਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਸੋਹਣੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਗਲਤ ਸਮੇਂ ਬਣੀ ਮਾਲਾ, ਚਾਹੇ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਮੌਕੇ ਲਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵ ਵਲੋਂ ਗਲਤ ਸਮੇਂ ਕਹੇ ਗਏ ਸ਼ਬਦ—ਹਰ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੀ ਠੀਕ ਵਾਰੀ ਤੇ ਹੀ ਸੁਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਹੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੇ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪਿਉ ਬਣਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ 'ਓਮ' ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ, ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਸ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਝੂਠ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸਮਝ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਖਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਵਿਅਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੁਝ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਪਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਅਸਲ ਤੇ ਝੂਠ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਚਾਹੇ ਸੱਪ ਹੋਣ ਜਾਂ ਦੈਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਵੀ ਓਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਭੁਲ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਝੂਠੀ ਹੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੀੜੀ ਤੱਕ, ਜਦੋਂ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀੜੀ ਵੀ; ਪਰ ਕੀੜੀ, ਭਾਰੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਨਿਮਣਤਾ ਕਰਕੇ ਸੀਮਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਓਹੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਨਗੀ, ਓਹੀ ਅਸਲਤਾ ਤੇ ਓਹੀ ਕਰਮ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਕੀੜੀ ਦੇ ਨਾਸ ਤੱਕ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਭ੍ਰਮ—ਜੋ ਮਨ ਹੀ ਹੈ—ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਜਾਣਨ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਵਸਤੂ, ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਦੁਇਤਾ ਤੇ ਏਕਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਹੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਖਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਸਿੰਗ ਜਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਮਲ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਜੋ ਢਿੱਲ ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੀੜਾ ਆਪਣੇ ਲਾਰਾ ਦੀ ਬਣੀ ਲੀਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਸਲ ਸਮਝ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਪਲ ਜਾਂ ਯੁਗ ਵੀ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਉੱਭਰਿਆ ਹੈ, ਝੂਠਾ ਹੈ, ਤੇ ਝੂਠਾ ਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਝੂਠ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਝੂਠ ਵਿਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।