ਇੱਕ ਵਾਰ, ਰਾਮ ਜੀ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿਥੇ ਇਹ ਜਗਤ ਵਿਖੇਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਣੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਕਰਕੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਵਾਧੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਕੁਝ ਕਰਦੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜਗਤ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਅੰਕੁਰ, ਪੱਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਫਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਵਸਤੂਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਫਲ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ, ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੀਜ ਅਤੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਦਵੈਤ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਪਕ ਨਾਲ ਰੂਪ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋਤ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸਟਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਪਣੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ ਅਨੇਕਾਂ ਦਿੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤਤਾ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਦਿੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਅਦਵੈਤ ਗੁੱਛ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਫਲ, ਪੱਤੇ, ਲਤਾਵਾਂ, ਬੂਟੀਆਂ ਤੇ ਅਸਥਾਨ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਕਿੰਨਾ ਅਦਭੁਤ ਹੈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਸਲੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਕਿੰਨਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ, ਕਿੰਨਾ ਸਾਫ, ਕਿੰਨਾ ਵੱਖਰਾ, ਕਿੰਨਾ ਸੁਖਮ! ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਦਿੱਖ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗੁੱਝਾਂ ਦਾ ਗੋਲ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ, ਅਣਿਵਾਰ ਕਣਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਕਿਵੇਂ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਰੂਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ "ਹੁੱਲਾਸ", "ਸਭੁੱਲੋ", "ਘੁੱਲਾਂਘਾ" ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਪਣਯੋਗ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਵੱਖਰਾ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ, ਜਿਸ ਦੀ ਜਿੰਦ ਇਮੈਜਿਨੇਸ਼ਨ ਹੈ, ਤੁਰੰਤ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸੋਚਣਾ ਤੇ ਜਾਣਨਾ ਹੈ। ਮਨ, ਜੋ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਗੁੱਝ, ਹਵਾ ਦੇ ਝੋਕੇ ਵਾਂਗ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਲੀਪਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਣਿਵਾਰ ਕਣ; ਇਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਲਕੜੀ ਹੋਈ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ "ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?" ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਮਾਅਨੀ ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਵਸਤੂਆਂ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਮਾਅਨੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਐਸੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ, ਰਸ, ਧੁਨ, ਤੇ ਮਾਅਨੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ, "ਜੁਬਾਨ ਦੇ ਅਨੁਭਵ" ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ, ਜੀਵ ਧੁਨ ਦੀ ਮਾਅਨੀ ਵੱਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ "ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਅੱਖ" ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਐਸੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ, ਨੱਕ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਦਿ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ, ਕਾਂ ਤੇ ਤੜਫਲ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੁਣਨ ਰਾਹੀਂ, ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਸਲੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸਲੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਛੂਹ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਚਮੜੀ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਮਾਅਨੀ ਰਾਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਜੁਬਾਨ ਦੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਆਕਾਰ ਰਾਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰੂਪ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਅੱਖ ਦੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਆਕਾਰ ਰਾਹੀਂ, ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਨੱਕ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਰਾਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਥਿਤੀ, ਐਸੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ "ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰ" ਨਾਂ ਦੇ ਖੋਲ੍ਹ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਆਦਿ ਜੀਵ ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਜੀਵ ਲਈ, ਜੋ ਪ੍ਰਤਿਤ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਚੀ ਹਸਤ, ਜੋ ਅਵਰਨਨਯੋਗ ਹੈ, ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲੈਂਦੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਜਾਂਦੀ ਹੋਈ ਦਿੱਖਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਿੱਧਾ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨਕ, ਗਿਆਨਯ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮਾਪ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ? ਉਹੀ ਅਸਲਤਾ ਹੈ। ਜਨਮ-ਮਰਨ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖਰੇਪਨ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਕਰਕੇ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਕੋਈ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਜਾਂ ਪੜਚੋਲ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਇਹ ਵੱਖਰੇਪਨ ਤੇ ਵਿਭਾਜਨ ਬਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਤੇਰੀ ਪੜਚੋਲ ਸਿਰਫ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮੌਸਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੁੰਦਰ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਗਲਤ ਸਮੇਂ ਬਣੀ ਮਾਲਾ, ਚਾਹੇ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੁਭਾਉਂਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵ ਦੇ ਗਲਤ ਸਮੇਂ ਬੋਲੇ ਸ਼ਬਦ—ਹਰ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਹੀ ਸੋਭਦੀ ਹੈ। ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਂ ਹੀ ਰੁਕਾਵਟ ਅਤੇ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣੀ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸੌਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ, ਪਿਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਜੋ "ਓਮ" ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ, ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਉਸ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਵਾਂਗ ਜਾਣ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਗੁੱਝ ਵਾਂਗ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਖੇਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਨਾ ਕੁਝ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੁਝ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।