ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਾਵੀ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਫੈਲਾਅ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ "ਜੀਵਨ" ਆਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਇਕ ਛਣਕ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦੀ ਤੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਦਿ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਚੇਤਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਜੋ ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਝੁਕਦੀ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚੋਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕੰਪਨ ਤੋਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਹੌਲੀ ਜੰਭਾਈ, ਜੋ ਸੁਚੱਜੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵ ਵੀ ਗਿਆਨ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ 'ਚਿਤ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਗਿਆਨ ਨੂੰ 'ਚੇਤਯਮ', ਜੀਵ ਨੂੰ ਮਨ ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਗਿਆਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ 'ਅਹੰਕਾਰ' ਤੇ ਮੋਹ ਨੂੰ 'ਮਾਇਆ' ਆਦਿ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਨ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਉਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ ਪਰ ਸੱਚਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਜਾਂ ਤਾਰੇ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਭਟਕਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀਕਤ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਬਣ ਕੇ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਨਾ ਵੇਖਦੀ ਹੋਈ ਵੀ, ਮਨ ਦੀ ਇਸ ਭਟਕਾਵੀ ਮੋਹ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭੁੱਲ। ਜਾਗਰਿਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਆਖਦੇ ਹਨ; 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ; ਮਨ ਸੁਖ ਨੀਂਦ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਚੇਤਨ ਹੀ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਜਦ ਕੋਈ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਸ ਪੂਰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਵਾਪਸ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦਰਖ਼ਤ ਦੇ ਵਧਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕਰਕੇ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਂਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਅੰਕੁਰ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਫਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਵਸਤੂਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਫਲ ਆਦਿ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਚੇਤਨਾ, ਚੇਤਨ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਤਾਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਬੀਜ ਤੇ ਖੁਦ ਬੀਜ ਵਿੱਚ, ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਫਰਕ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜਦ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਦਵੈਤਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਉਘੜਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਦੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਖੰਗਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਚੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਣਾਂ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਕਰਕੇ ਅਨੇਕ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਾਸਾਰੇ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਇਕ ਅਟੁੱਟ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫਲ, ਪੱਤੇ, ਬੇਲਾਂ, ਬੂਟੇ ਤੇ ਬੈਠਕਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਾਏ! ਕਿੰਨਾ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ ਪਰ ਸੱਚਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਕਿੰਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਕਿੰਨਾ ਸਾਫ, ਕਿੰਨਾ ਵੱਖਰਾ, ਕਿੰਨਾ ਸੁਕਸ਼ਮ! ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦਾ ਗੋਲ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਅਣਿਵਾਰ ਕਣਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਕਿਵੇਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜਦਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?" ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ; ਕਦੇ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ 'ਹੁੱਲਾਸ', 'ਸਭੁੱਲੋ', 'ਘੁਲਾਂਘਾ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਸਾਫ ਉਭਰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਮਾਪੇ ਜਾਣਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਸੱਚਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਪੇ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ, ਜਿਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਤੁਰੰਤ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਚੇਤੇ ਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸੋਚਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਂਗ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਘਟਨ, ਹਵਾ ਦੇ ਝੋਕੇ ਵਾਂਗ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਲੀਪਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਣ; ਇਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸੂਝ; ਗਿਆਨ ਵਸਤੂਆਂ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਝ ਨਾਲ, ਉਹ ਸੁਆਦ, ਧੁਨੀ ਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸੂਝ ਦੀ ਜੀਭ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਝ ਤੋਂ, ਜੀਵ ਧੁਨੀ ਦੇ ਅਰਥ ਵੱਲ ਝੁਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਅੱਖ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਝ ਨਾਲ, ਉਹ ਨੱਕ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਜਿਥੇ ਵੀ ਉਹ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਵੇਖਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਆਦਿ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਤਮਾ, ਕਾਂ ਤੇ ਤਾੜ ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਮਿਲਾਪ ਵਾਂਗ, ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਵਿਲੱਖਣ ਬਣਾਵਟ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੁਣਨ ਰਾਹੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਸਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠੀ, ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਛੂਹ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਨੂੰ ਚਮੜੀ ਤੇ ਧੁਨੀ ਦੇ ਅਰਥ ਰਾਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਆਦ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਨੂੰ ਜੀਭ ਦੀ ਵਸਤੂ ਦੇ ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਖ ਦੀ ਵਸਤੂ ਦੇ ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ, ਤੇ ਨੱਕ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਰਾਹੀਂ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਅਵਸਥਾ ਪਰਗਟ ਹੋਣ ਯੋਗ ਹੈ; ਉਹ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਉਸ ਖੁਲ੍ਹੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਇੰਦ੍ਰੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਦਿ ਜੀਵ ਲਈ ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਜੀਵ ਲਈ ਵੀ, ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਵਾ-ਗਮਨ ਦਾ ਕਾਰਕ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਸਤਿਤਵ, ਜੋ ਅਵਰਨਣਯੋਗ ਹੈ, ਆਵਾ-ਗਮਨ ਦਾ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਾਪਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ—ਇਹ ਆਪ-ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।