ਸੁਣੋ, ਸਤਿ-ਚਿੱਤ-ਆਨੰਦ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ! ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਇਸਨੂੰ ਕੰਪਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਅਕੰਪਨ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਪਨ ਹੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਦਿ ਹੈ—ਜਦ ਤੱਕ ਕੰਪਨ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਰਚਨਾ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਕੰਪਨ ਨਹੀਂ, ਓਥੇ ਸਦਾ-ਸਦਾ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ। ਜੀਵ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕਰਮ, ਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਕੰਪਨ ਦੇ ਹੀ ਨਾਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਕੰਪਨ, ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਵਾ-ਗਮਨ ਦਾ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ, ਕਰਮ ਤੇ ਵਿਅਕਤਿਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਦਵੈਤ ਦੀ ਛਾਂ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਕੰਪਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਰਾਦਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅਨੇਕ-ਅਨੇਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਆਖ਼ਰ ਇਹ ਕੰਪਨ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕੋਈ ਹਜ਼ਾਰ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਕੋਈ ਇਕ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਹੀ। ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਚੇਤਨਾ ਜਦ ਦਵੈਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇਹ ਬੰਧਨ, ਸਵਰਗ, ਮੁਕਤੀ ਜਾਂ ਨਰਕ ਦੇ ਕਾਰਨ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਗਹਿਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਮੂਲਤਾ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਰਗਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੀ ਹੈ; ਜੜ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਹਾਲਤ ਦੀ ਬਦਲਾਅ ਹੈ। ਮਨ ਇਸ ਭ੍ਰਮ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸਮਝ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਹ ਨ ਤਾਂ ਜੰਮਿਆ ਹੈ, ਨ ਹੀ ਅਸਲ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਸੋਚੇ "ਮੈਂ ਹਾਂ" ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ "ਮੈਂ ਮੁੱਕ ਗਿਆ", ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਭ੍ਰਮ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਅਸਲ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਦੀ ਝੂਠੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਸਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਥੁਰਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਚਮਾਰ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਘਬਰਾਏ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵੀ ਉਤਾਵਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਦੀ ਭ੍ਰਮ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਲਹਿਰ ਹੈ; ਜੀਉਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪਰਮ ਕਾਰਨ ਤੋਂ, ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਅੱਗੇ, ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਝੁਕਾਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹੌਲੀ ਲਹਿਰ ਉੱਠੇ। ਇਸ ਕੰਪਨ ਤੋਂ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਬੁਲਬੁਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਹੌਲੀ ਜੰਭਾਈ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤਾ ਗਿਆਨ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ 'ਚਿੱਤ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਗਿਆਨ ਨੂੰ 'ਚੇਤਯਮ', ਜੀਵ ਨੂੰ ਮਨ (ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ), ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਗਿਆਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ 'ਅਹੰਕਾਰ', ਤੇ ਭ੍ਰਮ ਨੂੰ 'ਮਾਇਆ' ਆਦਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ। ਜਿਵੇਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅੱਖ ਵਾਲਾ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਜਾਂ ਤਾਰੇ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਭੁਲੇਖਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਇਸ ਮਨ ਦੀ ਭ੍ਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਵੇਖਣ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭੁੱਲ ਵਾਂਗ। ਜਾਗਰਿਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ; ਮਨ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ (ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ) ਵਾਂਗ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਸ ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਖੁਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਰੋਕਿਆ ਨਾ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਰੁੱਖ ਵਧਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਕਰਤਾ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ, ਅੰਕੁਰ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ, ਫਲ ਆਦਿ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮੁੜ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ, ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਮਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਬੀਜ ਤੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਨ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜਦ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਭੇਦਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਰੂਪ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋਤ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਦੱਬਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਹੜੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮਤੱਤਵ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਾਂਚਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਕਰਕੇ ਅਨੇਕ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਅਨੇਕ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਇਕ ਅਭਿੰਨ ਮਾਸ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਫਲ, ਪੱਤੇ, ਲੱਤਾਂ, ਬੂਟੇ, ਤੇ ਅਸਥਾਨ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਾਏ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਿੰਨਾ ਅਦਭੁਤ ਹੈ! ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਕਿੰਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਕਿੰਨਾ ਸਾਫ਼, ਕਿੰਨਾ ਵਿਲੱਖਣ, ਕਿੰਨਾ ਸੁਕਸ਼ਮ! ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ, ਰੂਪ ਦੀ ਸਾਰ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਣਵਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗੁਚਿਆਂ ਦੀ ਮੰਡਲੀ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਬਿਲਕੁਲ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ; ਕਦੇ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਪਰ ਸਿੱਧਾ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ 'ਹੁੱਲਾਸ', 'ਸਭੁੱਲੋ', 'ਘੁੱਲਾਂਘਾ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਮਾਪਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਰਗਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਵੱਖਰਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਦਾ ਸਵਭਾਵ ਵਿਸਥਾਰ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ, ਜਿਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਤੁਰੰਤ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਫੌਰਨ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਵਭਾਵ ਸੋਚਣ ਤੇ ਜਾਣਨਾ ਹੈ। ਮਨ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਵਾਂਗ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਮੂਹ, ਹਵਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਲੀਪਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅਣੂ; ਇਸਦੀ ਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਮਨ, ਮਨ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁੜ ਚੇਤਨਾ—ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਲੀਲਾ ਸਦਾ-ਸਦਾ ਲਈ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।