ਇੱਥੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਸੁਆਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪੈਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦੇਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇੱਛਾ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਘਾਟ ਜਾਂ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਬਿਨਾ ਲਪਟੇ ਹੋਏ ਮਨ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦਿਓ, ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਜਾਂ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ, ਸਥਿਰ ਰਹੋ, ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ। ਜਿਵੇਂ ਬਿਲਵਾ ਫਲ ਹਥੇਲੀ 'ਤੇ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਜਨਮਾ ਸਵਭਾਵ ਵੀ ਸਿੱਧਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਵਜੋਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਪਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਨਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ, ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਆਖਰ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਦੱਸੋ ਫਿਰ। ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਸਦਾ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਸਭ-ਆਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ 'ਜੀਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਹੀ ਇਰਾਦੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਵੈਤਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਵਭਾਵ ਤੇ ਕਾਰਣ ਮੰਨ ਕੇ, ਫਿਰ ਜਨਮ, ਮੌਤ ਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਣਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, 'ਕਿਸਮਤ' ਕੀ ਹੈ? 'ਕਰਮ' ਕੀ ਹੈ? ਤੇ 'ਕਾਰਣ' ਕੀ ਹੈ? ਇੱਥੇ, ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਵਭਾਵ ਕੰਪਨ ਤੇ ਅਕੰਪਨ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਵਾ, ਕੰਪਨ ਤੋਂ ਆਨੰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਵਿਦਵਾਨ ਇਸਨੂੰ ਕੰਪਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਸਤੂ ਵਜੋਂ ਰੂਪਧਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਹ ਅਕੰਪਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੰਪਨ ਤੋਂ ਚੇਤਨਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਜੋਂ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਬਿਨਾ ਕੰਪਨ, ਇਹ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਜੀਵ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਕਰਮ ਆਦਿ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਕੰਪਨ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਕੰਪਨ, ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ-ਚਕਰ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਕਾਰਣ, ਕਰਮ ਤੇ ਜੀਵ ਦੀ ਵਿਅਕਤਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੁਵੈਤਤਾ ਚੇਤਨਾ 'ਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਕੰਪਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਰਾਦਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕਈ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਕੰਪਨ ਆਖਿਰ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਕੁਝ ਇੱਕ ਜਨਮ 'ਚ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਚੇਤਨਾ ਦੁਵੈਤਤਾ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਆਸਮਾਨ, ਮੁਕਤੀ ਜਾਂ ਨਰਕ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੇ ਕਾਰਣ ਅਪਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਗਹਿਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ; ਜੜ ਪਦਾਰਥ 'ਚ ਇਹ ਸਿਰਫ ਰੂਪ-ਬਦਲਾਵ ਹੈ। ਮਨ ਇਸ ਭਰਮ ਨੂੰ ਅਸਲ ਮੰਨ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਅਸਲ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਮੈਂ ਨਹੀਂ', ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਭਰਮ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਦੇ ਅਸਲ-ਅਸਲ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ, ਆਸ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਮੜ-ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਤੋਂ ਖਲਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਦੇ ਭਰਮ ਦੀ ਵਧੀ ਹੋਈ ਵਿਅਪਤੀ ਹੈ; 'ਜੀਵਨ' ਵਜੋਂ ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਆਦਿ-ਕਾਰਣ ਤੋਂ, ਚੇਤਨਾ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵੱਲ ਝੁਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ। ਇਸ ਕੰਪਨ ਤੋਂ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਚਕਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ 'ਚ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਬੁਲਬੁਲਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੌਲੀ ਉਬਾਸੀ, ਸਾਫ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪਰਾਵਰਤਨ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ 'ਚਿਤ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ 'ਚੈਤਯਮ', ਜੀਵ ਮਨ ਦੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ 'ਅਹੰਕਾਰ' ਹੈ, ਤੇ ਭਰਮ 'ਮਾਇਆ' ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਮਨ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਸਲ ਜਿਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਨਗਰੀ। ਜਿਵੇਂ ਨਜ਼ਰ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਤੇ ਆਦਮੀ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ 'ਚ ਮੋਤੀ ਜਾਂ ਤਾਰੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ 'ਚ ਭਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦਾ ਚਕਰ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ, ਸਦਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਮਤਾ 'ਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਵੇਖਦਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਵੇਖਣ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭਰਮ-ਭੂਲ। ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੁਨੀਆਵੀਂ ਜੀਵਨ ਹੈ; 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ; ਮਨ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਹੈ; ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਲੰਮਾ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਟਿਕ ਕੇ, ਫਿਰ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ (ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ) ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਓਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਹੀ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਵਿਖੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼, ਰੋਕਣ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਰੁੱਖ ਦੀ ਵਾਧੂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੇਤਨਾ, ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਕੇ ਵੀ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਤੇ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ, ਨੇੜਤਾ ਨਾਲ, ਦਰਪਣ 'ਚ ਚਿਤ੍ਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ, ਅੰਕੁਰ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਫਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ, ਵਸਤੂ, ਮਨ ਤੇ ਜੀਵ ਰਾਹੀਂ, ਮਨ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ, ਫਲ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ, ਵਸਤੂਆਂ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਂਦੇ ਹੋ, ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ 'ਚ ਬੀਜ ਤੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ, ਪਰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮਨ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਭੇਦਤਾ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਪਕ ਨਾਲ ਰੂਪ ਦੀ ਸੋਭਾ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਾਨਣ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਧਰਤੀ 'ਚ ਦਫ਼ਨ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਖੰਗਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਦੀ ਬਣਾਵਟ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਣਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਕਈ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ 'ਚ ਦੁਨੀਆ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ; ਦੁਨੀਆ ਇੱਕ ਅਭੇਦ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਬੀਜ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਫਲ, ਪੱਤੇ, ਲਤਾਵਾਂ, ਬੂਟੀਆਂ ਤੇ ਥਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।