ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਡੋਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਹ ਚਾਹੇ ਕਰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਰੀ ਚੇਤਨਾ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੌਰ ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਗਾੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ। ਇਹ ਇਕ ਉਲਝਣੀ ਹੋਈ ਮਦਿਰਾ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਹਲਕੀ ਮਦਿ ਵਿੱਚ ਮਨ ਉਤਲ-ਪੁਤਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਸਤ ਹੋਣ ਤੇ ਆਰਾਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਏਕ ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ "ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ", "ਖਾਲੀਪਨ" ਆਦਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਭ੍ਰਮ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਗਲਤ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: "ਮੈਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹਾਂ।" ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਚੇਤਨਾ ਜਾਂ ਸੂਝ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿਚ ਕੰਪਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਚਲਚਲਾਹਟ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੌਣ ਕਿਸਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜੇ ਵੇਖਣਾ ਹੀ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਵਲੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੱਸੇ ਉੱਤੇ ਸੱਪ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਮਾਇਆ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰੀ ਰੋਗ ਦਾ ਇਲਾਜ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ! ਫਿਰ ਮਨ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈਂ? ਜੇ ਤੂੰ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਪਲ ਤੂੰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੇ ਉੱਤੇ ਸੱਪ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਰੱਸੇ ਦੀ ਹਿਲਜੁਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭ੍ਰਮ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਵਾਸਨਾ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਅਡੋਲ ਰਹੇਂ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੀ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਆਪਣੀ ਸਾਂਸ ਤੱਕ ਨੂੰ ਵੀ ਪੱਲੇ ਦੀ ਤਿਨਕ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਵਾਸਨਾ ਉਠੇ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਕਰ ਕੇ, ਲਪਟਣ ਰਹਿਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਆਵੇ ਉਹਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਜਾਂ ਤਿਆਗ ਕਰ, ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿ, ਹੇ ਮਿੱਤਰ। ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਬਿਲਵ ਫਲ ਜਾਂ ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹਾੜ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਜਨਮੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਸਿੱਧੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ। ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਆਤਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਸਮਾਪਤੀ ਉੱਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅਣਮਾਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਾ ਜਾਣਣ ਤੇ ਮਨ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬੰਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜੀਵ ਦੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ: ਇਹ ਮਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜੀਵ ਕੌਣ ਹੈ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਉੱਪਜਿਆ ਤੇ ਕੌਣ ਹੈ? ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ, ਸਦਾ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਸਭ-ਆਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੂਝ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ 'ਜੀਵ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਇੱਛਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਆਪ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਅਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਜਨਮ, ਮੌਤ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਣਤਾ ਅਪਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ, 'ਭਾਗ' ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? 'ਕਰਮ' ਕੀ ਹੈ? ਤੇ 'ਕਾਰਣ' ਕੀ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨ ਤੇ ਅਕੰਪਤਾ ਦੋਵੇਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਵਾ, ਕੰਪਨ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਜਦੋਂ ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕੰਪਨ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਸਤੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਕੰਪਤਾ ਹੈ। ਕੰਪਨ ਤੋਂ, ਚੇਤਨਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਅਕੰਪਤਾ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਦਾ-ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਜੀਵ ਦੇ ਕਰਮ, ਕਾਰਣ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕੰਪਨ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕੰਪਨ, ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ, ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਰਣ, ਕਰਮ ਤੇ ਜੀਵਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਦੁਅਤਾ ਦਾ ਭਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕੰਪਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇੱਛਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਨੇਕ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕੰਪਨ ਅਖੀਰਕਾਰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਕੁਝ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਕੁਝ ਇਕ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਹੀ। ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਚੇਤਨਾ ਦੁਅਤਾ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਬੰਧਨ, ਮੋਖਸ਼ ਜਾਂ ਨਰਕ ਦੇ ਕਾਰਣ ਅਪਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਗਹਿਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਰਗਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ; ਜੜ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਹਾਲਤ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਹੈ। ਮਨ ਇਸ ਭ੍ਰਮ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸਮਝ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਅਜਨਮੀ ਤੇ ਅਸੱਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ "ਮੈਂ ਹਾਂ" ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ "ਮੈਂ ਨਹੀਂ" ਦਾ ਭਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਭ੍ਰਮ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਅਸੱਤ "ਮੈਂ" ਤੇ "ਮੇਰਾ" ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਆਸਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਥੁਰਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਉਤਲ-ਪੁਤਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਮਨ ਦੀ ਭ੍ਰਮ ਰੂਪੀ ਫੈਲਾਵ ਹੀ ਹੈ; "ਜੀਵਨ" ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਦਿ ਕਾਰਣ ਤੋਂ, ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਵਲ ਝੁਕਾਅ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੰਪਨ ਤੋਂ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਬੁਲਬੁਲਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਹੌਲੀ ਜੰਭਾਈ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ 'ਚਿਤ', ਗਿਆਨ ਨੂੰ 'ਚੇਤਯ', ਜੀਵ ਨੂੰ ਇੱਛਾ ਰੂਪ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਗਿਆਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ 'ਅਹੰਕਾਰ', ਤੇ ਮਾਇਆ ਨੂੰ 'ਭ੍ਰਮ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਨ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਸੱਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਸਲ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ। ਜਿਵੇਂ ਨਜ਼ਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਤੇ ਕੋਈ ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਜਾਂ ਤਾਰੇ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਇਸ ਭ੍ਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਜਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭੁੱਲ। ਜਾਗਰਿਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ, 'ਮੈਂ' ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸੁਪਨਾ, ਮਨ ਨੂੰ ਸੁੱਥਾ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਸ ਪੂਰਨ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਟਿਕ ਕੇ ਮੁੜ ਕਦੇ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।