ਰਾਮ ਜੀ, ਯਥਾਰਥਤਾ ਅਤੇ ਅਯਥਾਰਥਤਾ ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ ਇਕ ਸਮੇਂ ਸੱਚਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਾਗਣ ਤੇ ਝੂਠਾ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਮੌਜੂਦ, ਕਦੇ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਾ ਪੂਰਾ ਹਕੀਕਤ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰਾ ਝੂਠ—ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਜੜੀਆਂ ਮਿਲ ਕੇ ਜਾਦੂਈ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨ ਦੀ ਲੰਮੀ ਭਟਕਣਾ, ਜਦੋਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੰਬੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਜਗਤ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਗਲਤ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਰਾਤ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਭੂਤ ਸਮਝ ਲਏ। ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਣ ਕਰਕੇ ਮਨ ਵਿਅਕੁਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਦੁੱਖੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਅਣਜਾਣ ਡਰ ਤੋਂ ਕੰਬਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਲਪਕਣ ਦੀ ਆਦਤ, ਉਸ ਅਦਵਿਤੀਯ ਤੇ ਅਣਕਹੀ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਭਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ, 'ਮੈਂ' ਤੋਂ ਮਨ, ਮਨ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਹੋਰ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਭਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ, ਸਵਰਗ-ਨਰਕ, ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਪੌਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਫਲ, ਇੱਥੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਇੰਝ ਹੀ ਜੀਵ ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਸਰੀਰ ਤੇ ਕਰਮ ਵੀ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹਨ। ਕਰਮ ਹੀ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਹੀ ਮਨ ਹੈ, ਇਹੀ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਜੀਵ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ ਪ੍ਰਭੂ ਵਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਆਪ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ, ਪਰਮ ਤੱਤ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਸੌਂ ਦੀਵੇ ਜਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਸਲ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖ ਲਵੇ, ਤੇ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਿਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚਮੜਾ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਧਰਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੌਦੇ ਵਿੱਚ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਇੰਝ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ, ਬੁੱਢਾਪਾ, ਮੌਤ, ਸਵਰਗ ਤੇ ਨਰਕ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦਾ ਖੇਡ ਹੈ, ਜੋ ਇਕੋ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੇਅੰਤ ਬੁਲਬੁਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਨੂੰ ਅੱਖ ਦੀ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਇੰਝ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਦਵੈਤਤਾ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਾਬੀ ਨੂੰ ਦਰੱਖਤ ਘੁੰਮਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੁੰਮਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵੱਖਰਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਚੇਤਨਾ ਦਵੈਤ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਖਰੇਪਣ ਤੇ ਏਕਤਾ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਭਰਮ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਦਵੈਤ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ, ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਭਾਵ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਕੁਝ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਗਤੀ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੂੰ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਕਿਰਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਰਾਮ, ਤੂੰ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ। ਸੂਖਮ ਚੇਤਨਾ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗਾੜ੍ਹ ਚੇਤਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਹਲਕੀ ਨਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਚਲਾਕੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਪਰਮ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ, ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ 'ਨਿਸ਼ਕਾਮਤਾ', 'ਸ਼ੂਨਤਾ' ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ 'ਮੈਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹਾਂ' ਜਿਹੇ ਭਰਮ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਬਿਨਾ ਹਿਲਦੇ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦੀ, ਫਿਰ ਕਿਸ ਨੇ ਕਿਸਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਹੈ? ਜੇ ਵੇਖਣਾ ਹੀ ਅਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਵਲੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੇ ਭਰਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਇਸਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਭਰਮ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਇਕ ਰੋਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਮਨ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ? ਜੇ ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਪਲ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸ਼ੰਕਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭਰਮ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਹਿਲਾਏ ਬਿਨਾ ਹੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਰਮ ਵੀ ਲਾਪਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਵਾਸਨਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣਾ ਸਿੱਖ ਲਵੇਂ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁੱਕੀ ਘਾਸ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਵਾਸਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਵਾਸਨਾ ਆਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਅਲਿਪਤ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਰੀਰਕ ਕਰਮ ਕਰ, ਜੋ ਆਇਆ ਉਹਵੀਕਰ ਲੈ ਜਾਂ ਤਿਆਗ ਦੇ, ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿ। ਜਿਵੇਂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਬੈਲ ਪੱਤਾ ਜਾਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹਾੜ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਜਨਮਾ ਹਕੀਕਤ ਸਿੱਧੀ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਆਤਮਾ ਸੰਸਾਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਅਪਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮਨ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇਹ ਜੀਵ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਉਪਜਿਆ, ਤੇ ਇਹ ਹੈ ਕੌਣ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸੁਣ: ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ, ਸਦਾ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ-ਆਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਹੀ 'ਜੀਵ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਇਰਾਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਆਪ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦਵੈਤ ਦਾ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਜੀਵਨ ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੇਕ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, 'ਨਿਯਤੀ' ਕੀ ਹੈ? 'ਕਰਮ' ਕੀ ਹੈ? ਤੇ 'ਕਾਰਨ' ਕੀ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਕੁਦਰਤ ਕਦੇ ਹਿਲਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਵਾ, ਇੰਝ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਆਨੰਦ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ।