ਰਾਮਾ, ਸੁਣੋ—ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਝਾਗ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਡੋਲ ਨੂੰ ਰੱਤੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵ ਇਸੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਹੈ। ਕਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਫਿਰ ਅਕਰਮਤਾ ਦੀ ਲੜੀ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬੀਜ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਕੁਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬੀਜਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਪੱਤਿਆਂ, ਟਾਹਣੀਆਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਰੂਪ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਪਰ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਰਮ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੀ ਕਰਮ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਨਿਆਤ (ਭਾਗ), ਇਹੀ ਮਨ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਜੀਵ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਫੁੱਲ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਭੋਗਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਲਹਿਰ-ਦਰ-ਲਹਿਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਿੱਖਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਅਸਲ ਅਤੇ ਅਸਲ-ਨਾਹੀ ਦੋਵੇਂ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂਧਰਵ ਆਪਣੇ ਮਨ-ਮਤਾਬਕ ਸ਼ਹਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਦਵੈਤ ਅਤੇ ਅਦਵੈਤ ਕੇਵਲ ਕਲਪਨਾ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮ, ਜੀਵ, ਮਨ, ਮਾਇਆ, ਕਰਤਾ, ਕਰਮ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ—all appearances—ਇਹ ਸਭ ਮੋਹ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖੇਡ, ਜੋ ਅਥਾਹ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਹੀ ਇਕ ਆਗਿਆਨ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਜੋਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਲਤਾ ਆਪਣੀ ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸਲ-ਨਾਹੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਤੋਂ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਹੋਣ-ਅਨਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਾਹ ਹੋਣ ਵਾਲਾ; ਜਾਗਦੇ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੜੀਆਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਮੋਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ, ਜਦੋਂ ਲੰਬਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਲਤ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ, ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਮੰਨਣਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਠੇਹ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਣ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਸਮਝ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਭੂਤ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਝੁਕਣ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਅਸਲ-ਅਸਲਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਤੋਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; 'ਮੈਂ' ਤੋਂ ਮਨ, ਮਨ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਦੇਹ ਆਦਿ ਦਾ ਮੋਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਹ ਆਦਿ ਦੇ ਮੋਹ ਤੋਂ, ਸੁਰਗ-ਨਰਕ, ਮੁਕਤੀ-ਬੰਧਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਬੀਜ ਤੇ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ, ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਵਾਧਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਦਵੈਤ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਦੇਹ ਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਕਰਮ ਹੀ ਦੇਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਹ ਹੀ ਮਨ ਹੈ; ਇਹੀ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਜੀਵ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੁਆਰਾ ਰੂਪਿਤ, ਆਤਮਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਹੀ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਅੱਤ-ਅਸਲਤਾ ਇੱਕ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਸੌ ਦੀਵੇ ਜਗਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ, ਅਸਲਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਜਾਂਚੇ, ਤਾਂ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਸ ਮਨ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜਿਸਦੇ ਪੈਰ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਧਰਤੀ ਹੀ ਚਮੜੀ ਦੀ ਬਣੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੌਦੇ ਵਿੱਚ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨੱਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ, ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ, ਸੁਰਗ, ਨਰਕ—all arise. ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੁਲਬੁਲੇ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੀ ਸੰਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਦੀ ਖਾਮੀ ਨਾਲ ਚੰਦ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਦਿੱਖ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਛੂਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਤ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਦਵੈਤ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਾਬੀ ਨੂੰ ਦਰੱਖਤ ਘੁੰਮਦੇ ਦਿੱਖਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਉਤਪਾਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਬੱਚਾ ਖੇਡ-ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਘੁੰਮਦੇ ਚੱਕੇ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦਵੈਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਖਰਾ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਦਾ ਮੋਹ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਦਵੈਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ, ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖਰਾ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ; ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਗਤੀ ਥਮ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਚਾਹੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਅਰਥ, ਤੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਸੂਖਮ ਚੇਤਨਾ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ; ਗਾੜੀ ਚੇਤਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਹਲਕਾ ਨਸ਼ਾ ਆਉਣ ਤੇ ਵਿਅਰਥਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗਾੜੇ ਨਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਏਕਤਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਵਿਆਖਿਆ 'ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤ', 'ਖਾਲੀ', ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਭਟਕਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ 'ਮੈਂ ਜੰਮਿਆ, ਜੀਵਾਂ, ਮਰਦਾ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹਾਂ'—ਇਹ ਝੂਠੀ ਧਾਰਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੋਈ ਚੇਤਨਾ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹਿਲਚਲ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਕੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੀ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ? ਜੇ ਵੇਖਣਾ ਹੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੀ ਮੋਹ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਮੋਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰੋਗ—ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਨ—ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਠੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ, ਓ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ, ਤੂੰ ਮਨ ਦੀ ਵਿਅਰਥ ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਜੇ ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਉਸੀ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੀ ਮੋਹ ਬਿਨਾ ਰੱਸੇ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਤੁਰੰਤ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਡਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਔਖਾ ਹੈ?