ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਘੁਵੀਰ, ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਚਿੱਤ-ਸਰੂਪ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਮੂਲ-ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ, ਵੱਡੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਇਸ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ-ਮਈ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਹੀ 'ਜੀਵ'—ਜੀਵਾਤਮਾ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤ-ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਇਸ ਸਰਵੋਤਮ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਅਨੁਭਵ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਸਲ-ਅਸਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, ਝੂਠੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਈਆਂ ਵਾਂਗ ਪਰਤਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਜਦੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਹਵਾ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਹਵਾ ਵਾਲੀ ਦੀਵਾ—ਤਾਂ, ਰਘੁਵੀਰ, ਇਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ 'ਜੀਵ' ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ-ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਅ-ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਲਹਿਰ, ਜੋ ਚਿੱਤ-ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਜੀਵ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੀ ਚਲਣ, ਅੱਗ ਦੀ ਗਰਮੀ, ਅਤੇ ਹਿਮ ਦੀ ਠੰਡਕ ਆਮ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਜੀਵ' ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਆਤਮਾ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ, ਜਿਸਦੀ ਮੂਲ-ਸਭਾ ਚਿੱਤ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਮਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਕੁਦਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ 'ਜੀਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਾੜ੍ਹੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ 'ਮੈਂ' ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਈਂਧਨ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਚਮਕਦਾਰ ਸਰੂਪ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਮੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਨੀਲਾਪਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਵੀ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਖਾਲੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ, ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਖੇਡ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਗਾੜ੍ਹੇਪਣ ਨਾਲ, ਅਹੰਕਾਰ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਨੀਲਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਚਿਨ੍ਹਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਚਿੱਤ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਕੰਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੀ ਚਲਣ। ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਰੁਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਜੀਵ—ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ, ਜੀਵਾਤਮਾ, ਵਿਚਾਰ, ਮਾਇਆ, ਜਾਂ ਕੁਦਰਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਜਿਸਦੀ ਮੂਲ-ਸਭਾ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ, ਉਹ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਪੰਜ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਚਮਕਦੇ ਕਣ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤਾਰਾ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਚਮਕਦੇ ਕਣ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ, ਆਪਣੀ ਕੰਪਨ ਤੋਂ, ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਅੰਕੁਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਮਕਦਾ ਕਣ, 'ਬ੍ਰਹਮੰਡ'—ਕੋਸਮਿਕ ਐਗ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ, ਇਹ ਐਗ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਲਬਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਜੀਵ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਰੂਪ ਭਟਕਾਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲ-ਸਭਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਦੌਲਤ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਅਚਲ, ਕੁਝ ਚਲ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਅਸਮਾਨ, ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਜੀਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਮੂਲ ਸਰੀਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਮੂਲ-ਕਲਪਨਾ ਵਾਲਾ ਆਤਮ-ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਕੁਝ ਕਲਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ। ਚਿੱਤ-ਸਭਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਅਵਸਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਕਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਚਿੱਤ-ਸਭਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਝਾਗ; ਫਿਰ, ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਡਰਮ ਰੱਸੀ ਨਾਲ। ਕਲਪਨਾ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵ ਉਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਹੈ; ਕਰਮ ਫਿਰ, ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਅਕਰਮਤਾ ਦੀ ਲੜੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੀਜ, ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਕੁਰ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ, ਆਪਣੀ ਬੀਜ-ਸਭਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਪੱਤਿਆਂ, ਟਣੀਆਂ, ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਜੀਵ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਅਵਸਥਾ' ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਜੋ ਜਨਮ ਤੇ ਮਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਪਰ ਜਾਂ ਹੇਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਰਮ ਚਿੱਤ-ਸਭਾ ਦੀ ਕੰਪਨ ਹੈ। ਚਿੱਤ-ਸਭਾ ਦੀ ਕੰਪਨ ਕਰਮ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਭਾਗ, ਇਹੀ ਮਨ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਆਦਿ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੀਵ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ, ਉਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੋਚਣ ਤੇ ਭੋਗਣ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। 'ਹੋਣ' ਤੇ 'ਨਾ ਹੋਣ' ਦੀ ਵਾਧ-ਘਟ ਤੋਂ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਅਸਲ ਤੇ ਝੂਠ ਦੋਵੇਂ ਵਾਂਗ ਦਿਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ-ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਦੋਵਾਂ ਤੇ ਏਕਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ, ਜੀਵ, ਮਨ, ਮਾਇਆ, ਕਰਤਾ, ਕਰਮ, ਸੰਸਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵਾ ਹੈ। ਚਿੱਤ-ਸਭਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖੇਡ-ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਅਥਾਹ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਨ, ਆਤਮਾ ਹੀ ਇੱਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ-ਅਸਲ ਅਸਥਿਰਤਾ ਤੋਂ ਅਸਲੀਅਤ, ਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ ਤੋਂ ਝੂਠ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੋਵੇਂ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਹੋਣ ਹੈ, ਨਾ ਨਾ ਹੋਣ; ਇਹ ਜਾਗਰੂਕ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਾਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੜੀਆਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਮਾਇਆ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਮਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ 'ਸੰਸਾਰੀ ਹੋਣਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਲਤ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ, ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਮੰਨਣਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਠੰਢੀ ਨੂੰ ਠੰਢੀ ਸਮਝ ਬੈਠੇ। ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਣ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਭੂਤ ਤੋਂ ਡਰ imagining ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ-ਜਨਿਤ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਝੁਕਣ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਤੋਂ ਜੀਵ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੀਵ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ 'ਮੈਂ' ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; 'ਮੈਂ' ਤੋਂ ਮਨ, ਮਨ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰਿਅ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਰੀਰ ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਦੀ ਮਾਇਆ ਤੋਂ, ਸਵਰਗ-ਨਰਕ, ਮੁਕਤੀ-ਬੰਨ੍ਹ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੇ ਅੰਕੁਰ, ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਵਾਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤ-ਸਭਾ ਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਕਰਮ ਹੀ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਹੀ ਮਨ; ਇਹੀ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਜੀਵ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ, ਆਤਮਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਮੂਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਸਰਵੋਤਮ ਸਰੂਪ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਸੌ ਦੀਵੇ ਜਗਮਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।