ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਰਦਾਨਗੀ ਦੁਆਰਾ ਹੀ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਮਤ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਰਦਾਨਗੀ ਵੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਕਿਸਮਤ ਤੇ ਮਰਦਾਨਗੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਕੀ ਹੈ। ਸੁਣ, ਕਿਸਮਤ ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਮਰਦਾਨਗੀ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ “ਤਕਦੀਰ ਮੈਨੂੰ ਰੋਟੀ ਦੇਵੇਗੀ”—ਉਹ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਸੁਖ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਰਾਜ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ—ਇਹ ਵੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਕਦੇ ਵੀ ਮਨ-ਘੜੰਤ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਜਿਹੜੇ ਦੇਹ ਧਾਰ ਕੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਵੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਹੈ। ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਨ ਕੋਈ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਨ ਕਰਮ, ਨ ਕੋਈ ਰੂਪ ਜਾਂ ਪਰਿਵਰਤਨ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਹੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਇੱਕ ਵਿਵਸਥਾ ਵਾਂਗ ਖੜੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਾਲਤ—"ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋ ਕੇ ਰਹੇਗਾ"—ਇਸ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਤੋੜ ਸਕਦੇ। ਪਰ, ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਕਦੇ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਉਸੀ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸਮਤ ਵੀ ਕੇਵਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਨਿਯਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸਮਤ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਉਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ; ਜੇ ਕਿਸਮਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਫਲਦਾਇਕ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਆਸਰੇ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਬੋਲਣ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਚਲਨਾ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਚਲਨਾ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਬਿਲਕੁਲ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ? ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਭਲਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪੂਰਨ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆਤਾ ਹੈ; ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਲਈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਝੋਲ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸਮਤ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਵੱਡੀਆਂ ਕਿਸਮਤ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਘਾਹ, ਬੂਟੇ, ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਕਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਤਮਾ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਤੋਂ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਤਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਮਨ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ। ਇਸ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਮਾਪ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਥੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਤਮਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੂਜਾਪਣ ਹੀ ਨਹੀਂ? ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਉਥੇ ਇਹ ਵੱਡਾ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਇਹੀ ਮਹਾਨ, ਚੇਤਨ, ਭੈਰਵ ਰੂਪ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਨੰਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਜੋ ਸਮਾਨ, ਪੂਰਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਨ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਵਰਨਣਯੋਗ ਹੈ; ਇਹੀ ਆਤਮਿਕ, ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਉਥੋਂ ਹੀ ਵੱਡਾ ਸ਼ਾਂਤਿ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਲਹਿਰ 'ਜੀਵ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿਚ, ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਆਕਾਰ-ਮਾਲਾਵਾਂ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਥੋੜੀ-ਬਹੁਤ ਚਮਕ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਨਾ ਹਵਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਹਵਾ ਦੀ ਲੌ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਇਸਨੂੰ 'ਜੀਵ' ਹੀ ਜਾਣ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਚਿੱਟੇ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਚਮਕ, ਜੋ ਮਨ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ—ਹੇ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਜੀਵ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨੂੰ ਹਿਲਣਾ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਤਾਪ, ਤੇ ਬਰਫ਼ ਨੂੰ ਠੰਡਕ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ-ਭਾਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਦੀ ਚੇਤਨਤਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਜੀਵ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ 'ਮੈਂ' ਦੇ ਭਾਵ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੜਕ ਮਿਲਣ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਬਣਨ ਸਮੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਖਾਲੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦਾ ਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਤਮਾ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਲੀਲਾ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਗੂੜ੍ਹਤਾ ਕਰਕੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਨੀਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। 'ਮੈਂ' ਦਾ ਭਾਵ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਾਲ ਚਿਨ੍ਹਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਥਾਂ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਕੰਬਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੀ ਚਾਲ। ਕਲਪਨਾ ਵਲ ਝੁਕ ਕੇ, ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ, ਜੀਵ, ਵਿਚਾਰ, ਮਾਇਆ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ—ਇਹਨਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਓਹੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਗਲਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਪੰਜ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਕਣ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਜਨਮਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਮਲਿਨ ਤਾਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਅੰਕੁਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਕਣ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਹਿਰਣਿਆਗਰਭ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਅੰਡਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁੱਲਾ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਭਟਕਣਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਨ, ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ। ਕੁਝ ਅਚਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ, ਕੁਝ ਚਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਜੀਵ ਦੀ ਸੰਕਲਪ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ-ਉਤਪੰਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਰਕੇ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬ੍ਰਹਮਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਦੀ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਫਿਰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ, ਕਰਮ ਬਣਦਾ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।