ਸੁਣੋ, ਰਾਮਾ, ਇਹ ਜਗਤ ਕਿਵੇਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਕਦੇ ਘਾਹ, ਕਦੇ ਲੋਕ, ਕਦੇ ਦੈਤ, ਕਦੇ ਦੇਵਤੇ, ਕਦੇ ਸੱਪ, ਕਦੇ ਪਹਾੜ। ਹਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਵਜੂਦ ਦੀ ਲੀਲਾ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਮੂਲ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਚਮਤਕਾਰ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਜੀਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਜੇ ਅਸਲ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਡੋਲ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਚਲਦਾ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਸ਼ੁਰੂ, ਮੱਧ ਜਾਂ ਅੰਤ ਦੇ, ਉਹੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਮਾਨੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟੰਗੀ ਹੋਈ ਵੱਡੀ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ’ਤੇ ਲਕੀਰਾਂ ਪੱਕੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਾਗਰੂਕ ਬ੍ਰਹਮ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਨੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਛੂਹਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਹੈ, ਕਿਸਮਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਹੀ ਵਿਆਪਕ ਸੱਤਾ ‘ਦਿਵਿਆ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਹਰ ਸਮੇਂ, ਹਰ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਵਾਂਗ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ: “ਇਹ ਵਸਤੂ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਣੀ ਹੀ ਆਉਣੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਭੋਗਤਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣ ਜਾਣੀ ਹੈ—ਇਹ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੋਣਾ ਆਵਸ਼੍ਯਕ ਹੈ।” ਇਹੀ ਚਲਣ ਮਨੁੱਖ, ਘਾਹ, ਜਾਂ ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ, ਜਗਤ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਵਜੂਦ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਜੂਦ—ਦੋਵੇਂ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਛੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਮੂਲ ਸੱਤਾ ਵਾਂਗ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ—ਦੋਵੇਂ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਵਜੂਦ—ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਕਿਸਮਤ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ। ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛ, ਕਿਸਮਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਨਿਰਣੈ ਬਾਰੇ; ਕਿਸਮਤ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: “ਤੂੰ ਉਹ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨਿਭਾ, ਜੋ ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।” ਜੋ ਕਿਸਮਤ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੋਚਦਾ ਹੈ “ਕਿਸਮਤ ਮੈਨੂੰ ਖਵਾਏਗੀ,” ਉਹ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਭੋਗ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਰਾਜ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ—ਇਹ ਵੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਕਦੇ ਕਲਪਿਤ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਹੈ। ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਕੋਈ ਬੁੱਧੀ, ਕਰਮ, ਪਰਿਵਰਤਨ ਜਾਂ ਰੂਪ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਹੀ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਾਲਤ—“ਇਹ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੋਣਾ”—ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵੀ ਲੰਘੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਯਤਨ ਕਦੇ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਗਿਆਨੀ ਉਸ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸਮਤ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਯਤਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸਮਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯਤਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਯਤਨ ਦੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸਮਤ ਫਲ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਯਤਨ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਯਤਨ ਦੇ—ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਚਲਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਣ-ਚਲਣ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਮੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ? ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾ ਯਤਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਏਕਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪੂਰਨ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆਤਾ ਹੈ; ਵੱਡੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵਿੱਚ ਡੋਲਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸਮਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਚੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ—ਕਿਸਮਤ ਆਦਿ—ਦੇ ਦੁਆਰਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਘਾਹ, ਬੂਟੀਆਂ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਵਾਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ-ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ, ਉੱਚਾ ਆਤਮਾ, ਮਹਾ-ਪ੍ਰਭੂ, ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਨੰਦਮਈ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਜਾਂ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਚੀ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ-ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਅਕਤੀਕ ਆਤਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਮਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਜਗਤ। ਇਸ ਵਿਆਪਕ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਆਤਮਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੁਲਤਾ ਨਹੀਂ? ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਬ੍ਰਹਮ ਮੌਜੂਦ ਹੈ—ਇਹੀ ਮਹਾ-ਚੇਤਨ ਭੈਰਵ ਸਰੂਪ, ਜੋ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਨੰਦ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸੱਤਾ, ਜੋ ਸਮ, ਪੂਰਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਨ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਵਰਨਣਯ ਹੈ; ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤ, ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਮਹਾ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਕੰਪਨ ‘ਜੀਵ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ-ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਇਹ ਅਸਲ-ਰਹਿਤ ਜਗਤ-ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਰਛਾਈ ਵਾਂਗ ਪਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਚਮਕ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਹਵਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਜਾਂ ਲੰਪ—ਰਘਵ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵ ਸਮਝ। ਜਦ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਾਫ਼ ਵਿਸਤਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕੁਦਰਤੀ ਚਮਕ, ਜੋ ਮਨ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ—ਰਾਮਾ, ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਜੀਵ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਚਲਣ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ, ਅਤੇ ਹਿਮ ਵਿੱਚ ਠੰਡਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਜੀਵ-ਹੋਣਾ ਆਤਮਾ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਮਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਵ-ਚੇਤਨਾ ਕੁਦਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਹੀ ਜੀਵ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਗਾੜ੍ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ‘ਮੈਂ’ ਦਾ ਭਾਵ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਈਂਧਨ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ’ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਨੀਲਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ‘ਮੈਂ ਹਾਂ’ ਦਾ ਭਾਵ ਇਸ ਖਾਲੀ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀਕ ਆਤਮਾ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਲੀਲਾ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਗਾੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਨੀਲਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ‘ਮੈਂ’ ਦਾ ਭਾਵ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਕੰਪਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੀ ਚਲਣ।