ਇਹ ਜਗਤ ਦੀ ਹਰ ਇਕ ਚੀਜ਼, ਹਰ ਇਕ ਅਣੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ, ਉਹੀ ਅੰਦਰਲੀ ਮਾਇਆ ਵੱਸਦੀ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਇਹ ਭਾਸਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ "ਇਹ ਤਾਂ ਬੇਅੰਤ ਹੈ!"। ਇਹ ਉੱਚਤਮ ਤੱਤ, ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਰਚਨਾ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਦੀ ਵਾਂਗ ਵਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੋ ਅੰਦਰ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭੰਵਰਾਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਗਤ ਦੀ ਇਹ ਚਮਕ-ਦਮਕ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਵੱਡੇ ਪਟ ਤੇ ਵੱਗ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੋਂ ਟੁੱਟੇ ਫੁੱਲ ਤਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਇਹ ਜਗਤ, ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਜਾਦੂ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਪਹਾੜ, ਇੰਨਾ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਖਿਆਲ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ? ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ ਹੋਵੇ—ਪਰ ਇੱਥੇ 'ਕਿਸਮਤ' ਕੀ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਦਿਵਿਆ ਕ੍ਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਛੂਹ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਇੱਕੋ ਅਸਲਤਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਕਲਪਿਤ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ, ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਅਸਤਿਤਵ, ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਦਰਸ਼ਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਮਹਾਨ ਕਰਮ, ਮਹਾਨ ਉਤਪੱਤੀ, ਮਹਾਨ ਕੰਪਨ ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਾਹ, ਲੋਕ, ਦੈਤ, ਦੇਵਤੇ, ਸੱਪ, ਪਹਾੜ—ਇਹ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਹਰ ਯੁੱਗ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਮੂਮਨ ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਜਿਹੜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਅਣਜਾਣੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਹੀ 'ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਅਡੋਲਤਾ ਨੂੰ ਚਲਾਇਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਉੱਚਤਮ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੈ, ਨਾ ਮੱਧ, ਨਾ ਅੰਤ—ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਲਕੀਰਾਂ ਪਈਆਂ ਹੋਣ, ਤਿਵੇਂ ਰਚਨਾ, ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਬ੍ਰਹਮਣ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ-ਸਵਭਾਵ ਛੂਹਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਜੋ ਕਮਲ-ਜਨਮਿਆ ਹੈ, ਕਿਸਮਤ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਹ 'ਦਿਵਿਆ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਸਮੇਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਇਹ ਸੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਇਹ ਹੈ: "ਇਹ ਚੀਜ਼ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਕੰਪੇਗੀ, ਜਾਂ ਭੋਗੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਣੇਗੀ; ਇਹ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੈ, ਅਟੱਲ ਹੈ।" ਇਹੀ ਮਨੁੱਖ, ਘਾਹ, ਬੂਟਿਆਂ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੀ ਚਾਲ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ, ਜਗਤ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਜੜ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਹੋਣਾ ਤੇ ਇਹ ਜਗਤ ਦਾ ਹੋਣਾ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਨਾਲ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਛੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਮ ਤੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਕਿਸਮਤ ਭੀ ਇਹੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ-ਕਿਸਮਤ ਭੀ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛ, ਕਿ ਕਿਸਮਤ ਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀ ਹੈ; ਕਿਸਮਤ ਆਖਦੀ ਹੈ: "ਤੂੰ ਉਹ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨਿਭਾ ਜੋ ਮੈਂ ਆਖੀ ਹੈ।" ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਸੋਚਦਾ ਹੈ "ਕਿਸਮਤ ਮੈਨੂੰ ਖਵਾਏਗੀ," ਉਹ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਤੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਸੁਖ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੋਗਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਰਾਜ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ—ਇਹ ਵੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਕਦੇ ਵੀ ਕਲਪਿਤ ਮਾਰਗਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਜਿਹੜੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਰਮ, ਨਾ ਰੂਪ, ਨਾ ਕੋਈ ਵਿਕਾਰ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਸਥਾ—"ਇਹ ਤਾਂ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ"—ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿਕ ਦੀਆਂ ਬੁੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਲੰਘੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਯਤਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸਮਤ ਵੀ ਯਤਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸਮਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਯਤਨ ਹੈ, ਪਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਯਤਨ ਹੀ ਹੈ; ਯਤਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਿਸਮਤ ਬੇਅਸਰ ਹੈ, ਪਰ ਯਤਨ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮਤ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸਮਤ ਕਰਕੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨ ਚੁੱਪੀ ਤੋੜਦਾ, ਨ ਯਤਨ ਕਰਦਾ—ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਚਾਲ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਕੋਈ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਗਤੀ ਰੋਕ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਜੋ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀ ਆਖੀਏ? ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਭਲਾਈ ਯਤਨ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪੂਰਨ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆਤਾ ਹੈ; ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਡੋਲਣਾ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸਮਤ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਘਾਹ, ਬੂਟੇ, ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤਿਮਾਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ, ਬਿਲਕੁਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਆਨੰਦਮਈ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸਦਾ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ। ਇਸ ਪਰਮ ਆਨੰਦ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਤਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਮਨ ਤੇ ਫਿਰ ਜਗਤ। ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਣ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਮਾਪ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦਵੈਤਤਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਤਮਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਵੱਡਾ ਬ੍ਰਹਮਣ ਵਿਆਪਕ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਹ ਮਹਾਨ, ਚੇਤਨ, ਭੈਰਵ-ਸਰੂਪ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਨੰਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਜੋ ਸਮਾਨ, ਪੂਰਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਵਰਨਣਯ ਹੈ; ਇਹੀ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਹੈ।