ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਮ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਅਤਿ ਸੁਖਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ ਕਿ ਅਨੁਭਵ, ਮਨ, ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਸੰਜੋਗ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਜੀਵਨੀ ਨਾਲ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਅਕਤਿਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਦ੍ਰੀਅਨੁਭਵ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਰਾਮ, ਕਦੇ ਵੀ ਕੁਝ ਚੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਲਹਿੰਦਾ ਨਹੀਂ; ਸਭ ਕੁਝ ਅਜਨਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਸ਼ਾਂਤ, ਸੁਖਮ, ਨਿਰਮਲ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਅਣੂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੀ ਅਣਗਿਣਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਹਰ ਅਣੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਅਣੂ ਹਨ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਕਿਵੇਂ ਗੱਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਕਦੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਕਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਰਿਤ, ਸੁਪਨ, ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹਨ। ਜੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਸਾਂ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਵੀ ਵਿਰਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਅਸਕਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਮੁਕਤ ਹੈ; ਤਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਮੈਂ ਹਾਂ’ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜਨਮ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਸਰਵੋਚ ਅਤੇ ਅਧਮ, ਅਜਨਮਾ, ਨਿਰਾਕਾਰ, ਨਿਰਨਾਮ ਅਤੇ ਚਲਦਿਆਂ-ਅਚਲਦਿਆਂ ਦੀ ਆਧਾਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਅਤਿ ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਅਪ੍ਰਗਟ, ਅਦਵੈਤ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁਖਮ ਰੇਖਾ ਵਾਂਗ; ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਓਹੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਅਸਤੀ ਹਨ ਨਾ ਨਾਸਤੀ। ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ ‘ਮੈਂ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਮਲ-ਜਨਮੇ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਮੂਲ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿਆਪਕ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅੰਦਰੋਂ, ਇੱਕ ਪਲਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਨੰਤਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਯੁਗਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਚੱਕਰ ਵੀ, ਅਣੂਆਂ ਅਤੇ ਪਲਾਂ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਕੀਕਤ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਹਰ ਇੱਕ ਅਣੂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਉਹੀ ਅੰਦਰਲੀ ਮਾਇਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਖਦੀ ਹੈ—‘ਇਹ ਤਾਂ ਅਨੰਤ ਹੈ!’ ਇਹ ਉੱਚੀਆਂ ਤੱਤ, ਜੋ ਚਿਰ-ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਸਪਸ਼ਟ ਭੰਵਰੇ। ਇੱਥੇ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਜੋ ਸ਼ੋਭਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਿੱਥਿਆ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਕੰਢਿਆਂ ਤੋਂ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖੀ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਾਦੂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸ਼ਹਿਰ, ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂ ਬਦਲੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਪਹਾੜ—ਇਹ ਜਗਤ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਸਹੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਆਤਮਾ ਦੀ ਗਿਆਨ ਵਿਚ, ਹੇ ਰਾਮ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਸੱਚ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵੀ ਇਹ ਸਰੀਰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ? ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਤਕਦੀਰ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ ਹੋਵੇ—ਪਰ ਇੱਥੇ ਤਕਦੀਰ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਦਿਵਯ ਵਿਧੀ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਛੂਹ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਇੱਕੋ ਅਸਲਤ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਕਲਪਿਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਤੇ ਹੋਣੀ ਹੀ ਹੋਣੀ ਹੈ। ਆਦਿ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਵਿਧੀ ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਸਦਾ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਅਸਤੀ, ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ, ਮਹਾਨ ਦਰਸ਼ਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਰਮ, ਮਹਾਨ ਉਤਪੱਤੀ, ਮਹਾਨ ਕੰਪਨ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਘਾਸ, ਕਦੇ ਲੋਕ, ਕਦੇ ਦੈਤ, ਦੇਵਤੇ, ਸੱਪ, ਪਹਾੜ—ਇਹ ਹਰ ਰਚਨਾ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੇ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਭਟਕਾਵਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਚੰਭਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਵਿਧੀ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਦੀਆਂ ਬੁੱਧੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇਸ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਹੀ ਰਚਨਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਚਲ ਨੂੰ ਚਲਾਇਮਾਨ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਉੱਚੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ; ਜਿਸਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਮੱਧ, ਨਾ ਅੰਤ—ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਰਖ਼ਤ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਲਕੀਰਾਂ ਉੱਕਰੀਆਂ ਹੋਣ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਰਚਨਾ, ਤਕਦੀਰ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਬ੍ਰਹਮਨ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤਿ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਕਮਲ-ਜਨਮੇ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਵਜੋਂ, ਤਕਦੀਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਹੀ ‘ਦਿਵਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਸਮੇਂ ਵਿਆਪਕ; ਹਰ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਇਹ ਨਿਰਮਲ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਤਕਦੀਰ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਹੈ: ‘ਇਹ ਪਦਾਰਥ ਵਜੋਂ ਕੰਪੇਗਾ, ਜਾਂ ਭੋਗਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਣੇਗਾ; ਇਹ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੋਣਾ ਹੈ।’ ਇਹੀ ਮਨੁੱਖ, ਘਾਸ, ਬੂਟੇ, ਸਭ ਦਾ ਚਲਣ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਭ ਜੀਵ, ਜਗਤ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਹੋਣਾ ਤੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਹੋਣਾ ਦੋਵੇਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਉਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਹੀ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਅਸਤੀ—ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਸਵਭਾਵ ਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਤਕਦੀਰ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਤਕਦੀਰ-ਮਨੁੱਖਤਾ ਵੀ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛ, ਹੇ ਰਾਮ, ਤਕਦੀਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਾ ਬਾਰੇ; ਤਕਦੀਰ ਆਖਦੀ ਹੈ: ‘ਤੂੰ ਉਹ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨਿਭਾ, ਜੋ ਮੈਂ ਆਖੀ।’ ਜੋ ਤਕਦੀਰ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੋਚਦਾ ਹੈ ‘ਨਸੀਬ ਮੈਨੂੰ ਖਵਾਏਗਾ’, ਉਹ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਤੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਤਕਦੀਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਭੋਗ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ—ਇਹ ਵੀ ਤਕਦੀਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਕਦੇ ਕਲਪਿਤ ਰਸਤੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਹਨ, ਉਹ ਲਈ ਇਹੀ ਤਕਦੀਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਧੀ ਨਾ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਰਮ, ਨਾ ਰੂਪ, ਨਾ ਕੋਈ ਵਿਕਾਰ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਸਥਾ—‘ਇਹ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੋਣਾ ਹੈ’—ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿਕ ਦੀਆਂ ਬੁੱਧੀਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਤੋੜ ਸਕਦੀਆਂ। ਯਤਨ ਕਦੇ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਕਦੀਰ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਯਤਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਯਮਤ ਹੈ। ਤਕਦੀਰ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਯਤਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਯਤਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਤਕਦੀਰ ਬੇਅਸਰ ਹੈ, ਪਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਤਕਦੀਰ ਕਰਕੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਬੋਲਦਾ, ਨਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ—ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਚਲਨਾ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਚੇਤਨਾ, ਤਕਦੀਰ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ—all, ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੁਲ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਵਿਅਖਿਆ ਕੀਤੀ।