ਅਖੰਡ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਸਵੈ-ਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਮੂਲਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਸਾਰਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਰਵ-ਸਮਰਥ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਦਾ ਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਝੂਠ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਗਠਨ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਵੇਰਵੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਅਸੱਤ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਹ ਅਸੱਤ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸਤ ਹੈ, ਉਥੇ ਵੀ ਇਹ ਅਸੱਤ ਵਰਗਾ ਭਾਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਜੋ ਸਤ ਤੇ ਅਸੱਤ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ, ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਗੁੱਡੀ, ਜਾਂ ਸਿਆਹੀ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਮੂਲ ਤੱਤ ਹੀ ਇਸ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲ 'ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਸਤੀ ਇਕ ਅਸਥਿਰ, ਝੂਠੀ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਧਾਰਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਅਭੇਦ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਰੁੱਖ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾਸ, ਮਿਰਚ ਵਿੱਚ ਤੀਖਾਪਨ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਰਲਤਾ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਗਤ, ਜੋ ਅਟੁੱਟ ਚੇਤਨਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਜਾਪੇ। ਇਹ ਜਗਤ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪੀ ਮਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੈ, ਅਕਾਰਣ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹੋ-ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ। ਸੰਸਕਾਰ, ਮਨ, ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿਕਾ ਅਨੁਭਵ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸਪਰਸ਼ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਇਸ ਲਈ ਵਿਅਕਤਿਤਾ ਸਿਰਫ ਅਨੁਭਵ ਹੈ। ਕਦੇ ਕੁਝ ਉੱਗਦਾ ਜਾਂ ਡੁੱਬਦਾ ਨਹੀਂ; ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਜਨਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧ, ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੇ ਕੋਮਲ ਚੇਤਨਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਕਸ਼ਮ ਅਣੂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਚੇਤਨਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਹਰ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅਣੂ ਹਨ—ਤਦ ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗਿਣਤੀ ਕਰ ਸਕੇ? ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਲ ਨਾਲ ਲੁਕ ਜਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਜਾਗਰਿਤ, ਸੁਪਨ, ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਆਦਿ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਸੌਖਾਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੀ ਉਬਾਉ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਖਦੇ ਹਨ, ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵਿਅਕਤੀ ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਾਂ, ਜਿੱਥੇ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਜਨਮ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਉੱਚਾ-ਨੀਵਾਂ, ਅਜਨਮਾ, ਰੂਪ-ਰਹਿਤ, ਨਾਮ-ਰਹਿਤ, ਤੇ ਸਭ ਚਲਦੇ-ਅਚਲਦੇ ਦੀ ਆਧਾਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਜਿੱਤਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਅਵਿਕਾਰ, ਅਦਵੈਤ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁਕਸ਼ਮ ਰੇਖਾ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਟਿਕੇ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਉਹ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਹਨ, ਨਾ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ, ਜੋ 'ਮੈਂ' ਰੂਪ ਹੈ ਤੇ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਜੜ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਅਪਕਤਾ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਫੈਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਅੰਦਰੋਂ, ਉਹ ਇਕ ਪਲਕ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਨੰਤ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਯੁਗਾਂਤ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਗ-ਚੱਕਰ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਅਣੂਆਂ ਤੇ ਪਲਾਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਸੱਚੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਹਰ ਅਣੂ ਵਿੱਚ, ਉਹੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਾਇਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, 'ਇਹ ਤਾਂ ਅਨੰਤ ਹੈ!' ਵਾਂਗ। ਇਹ ਉੱਚੀਆਂ ਹਕੀਕਤਾਂ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਲੜੀਵਾਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਨੂੰ ਵਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਸਪਸ਼ਟ ਭੰਵਰ। ਇੱਥੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਚਮਕ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟੇ ਫੁੱਲ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਇਹ ਜਗਤ, ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਨਗਰੀ, ਜਾਦੂ ਦੀ ਨਗਰੀ, ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਨਗਰੀ ਜਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ, ਸਿਰਫ ਵਿਚਾਰ ਵਾਂਗ ਝੂਠੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਯਥਾਰਥ ਜਾਚ ਕਰਕੇ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਆਤਮਾ ਦੀ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜੋ ਸੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ? ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣੇ ਲੇਖ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ ਹੋਵੇ—ਪਰ ਇੱਥੇ ਲੇਖ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਦੈਵੀ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਛੂਹ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਇੱਕ ਸੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕਲਪਿਤ ਜਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੂਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਨਿਯਮ ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਸਦਾ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਚਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਅਸਤੀਤਵ, ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਦਰਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਰਮ, ਮਹਾਨ ਉਤਪੱਤੀ, ਮਹਾਨ ਕੰਪਨ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਾਹ, ਲੋਕ, ਦਾਨਵ, ਦੇਵਤੇ, ਸੱਪ, ਪਹਾੜ—ਇਹ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਰ ਯੁਗ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਚਮਤਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਯਮ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਜੀਵ, ਜੋ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਚਲ ਨੂੰ ਚਲਾਇਤ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਉੱਤਮ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ; ਜਿਸਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ, ਨਾ ਮੱਧ, ਨਾ ਅੰਤ ਹੈ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਲਾਈਨਾਂ ਉੱਕਰੀਆਂ ਹੋਣ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਨਿਯਤੀ ਦੁਆਰਾ ਚਲਦੀ ਹੋਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਬ੍ਰਹਮ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅੰਗ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਗ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਵਭਾਵ ਨਾਲ ਛੂਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਨਿਯਤੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਹੀ 'ਦੈਵੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਦਾ, ਹਰ ਥਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਯਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਇਹ ਹੈ: 'ਇਹ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਕੰਪੇ, ਜਾਂ ਭੋਗੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਣੇ; ਇਹ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ।' ਇਹੀ ਮਨੁੱਖ, ਘਾਹ, ਬੂਟੇ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੀ ਗਤੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ, ਜਗਤ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਜੜ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਹੋਣਾ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਹੋਣਾ ਦੋਵੇਂ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਤੱਤ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਲੀਲਾ, ਉਤਪੱਤੀ, ਤੇ ਵਿਆਪਕਤਾ, ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਖੰਡ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।