ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਗਤੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਉੱਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬਣਾਵਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹੀ ਚੇਤਨਾ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪਰਸਪਰ ਲੜੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦਰਿਆ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਚੇਤਨਾ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕ੍ਰਿਆ, ਅਣਗਿਣਤ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਉਠਣ ਤੇ ਮਿਟਣ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਪਲ, ਹਰ ਅਣੂ ਵਿੱਚ, ਮੁੜ-ਮੁੜ ਵਾਪਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਘੇਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਹੈ—ਜੋ ਅਜਨਮਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਖੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਪਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਨੀਂਦ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਯਕੀਨ ਹੈ; ਪਰ, ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸਤੀਤਵ-ਹੀਨ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦਰਖ਼ਤ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਫੁੱਲ, ਪੱਤੇ, ਫਲ ਤੇ ਡਾਲੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਅਨੰਤ, ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ। ਅਜਨਮਾ ਅਵਸਥਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਮਾਪ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਭੁੱਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਹੀ ਹਕੀਕਤ, ਜੋ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਉਠਣ-ਮਿਟਣ, ਨਾ ਹਨੇਰਾ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਨਾ ਦਿਸ਼ਾ-ਸਮਾਂ—ਇਹ ਸਦਾ ਸਾਫ, ਨਾ ਆਰੰਭ, ਨਾ ਵਿਚ, ਨਾ ਅੰਤ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ—ਇੱਕ, ਅਡੋਲ, ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਲ ਕੁਦਰਤ, 'ਮੈਂ', 'ਤੂੰ' ਆਦਿ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਚਮਕ ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਖਾਲੀਅਤ ਹੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਦਵੈਤ, ਏਕਤਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਖਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਇਸ ਭੁਲਾਵੇ, 'ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਹਾਂ', ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਅਨੁਭਵ ਹਮੇਸ਼ਾ, ਹਰ ਢੰਗ ਵਿੱਚ, ਅੰਦਰ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਅਜਨਮਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਸਵਰੂਪ। 'ਸਭ' ਤੇ 'ਆਰੰਭ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੀ ਹਨ, ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਜਿਵੇਂ 'ਸਭ' ਦੀ ਮਾਨਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਕੰਗਣ-ਹੋਣ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਲਹਿਰ-ਹੋਣ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਉਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨਹੀਂ; ਸੋਨਾ ਹੀ ਕੰਗਣ-ਹੋਣ ਹੈ, ਪਰ ਕੰਗਣ-ਹੋਣ ਸੋਨਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸਮੂਹੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਚੇਤਨਾ—ਜੋ ਅੰਗ-ਰਹਿਤ ਹੈ—ਸਭ ਦੀ ਅਸਲ ਹੈ। ਜੋ, ਇੱਕ ਹੀ ਸਮੇਂ, ਸਰਵ-ਸੂਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਲਾਈਨਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਤੇ 'ਮੈਂ' ਵੱਖਰੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ, ਹੋਰ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਸਰਵ-ਉੱਤਮ ਵਿੱਚ ਉਤਪੱਤੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ। ਸਰਵ-ਉੱਤਮ ਕਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਸਰਵ-ਉੱਤਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਰਾਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਦਿਲ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬਣਾਵਟ ਹਵਾ ਰਾਹੀਂ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਇਹ ਸੂਖਮ ਧੁਨ-ਕਣ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਮਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ। ਫਿਰ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿਲਾਵਟ ਰੂਪ, ਆਪਣੀ ਕੰਪਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਪਲ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਸਲਤਾ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਵਚ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਲ, ਅਜਨਮਾ ਆਪਣੀ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਆਪਣੀ ਤਰਲਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਲ, ਅਜਨਮਾ ਧਰਤੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਹੈ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਗੰਧ ਦੇ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਵਾਂਗ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ। ਅਨੁਭਵ, ਸਮਾਂ, ਪਲ ਤੇ ਛਣ ਵਿੱਚ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਹਨ; ਇਹ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਸਤਤ ਸ੍ਰੋਤ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਡੋਲ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਉਠਣ-ਮਿਟਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਦਿੱਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜਾਗਰੂਕ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹੋ-ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਅਜਾਗਰੂਕ ਹੈ, ਉਤਪੱਤੀ ਰੂਪ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਸ਼ਵਾਨ। ਜਿਵੇਂ ਤੇ ਜਿਤਨੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ-ਬ੍ਰਹਮਨ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਝੂਠ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦਾ ਬਣਾਵਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹਿਲਾਵਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਉਤਪੱਤੀ ਸਰਵ-ਉੱਤਮ ਵਿੱਚ ਵਸਦੀ ਹੈ; ਅਸਲ-ਹੀਨ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਸਲ-ਹੀਨ ਹੈ, ਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਝੂਠੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੌਸ਼ਨਾਈ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਰੂਪ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਉਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਅਸਲ-ਝੂਠੀ ਕੁਦਰਤ, ਬ੍ਰਹਮਨ, ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤ ਨਹੀਂ, ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਗੁੱਡਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਸਿਆਹੀ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਉਵੇਂ ਉਤਪੱਤੀਆਂ ਸਰਵ-ਉੱਤਮ ਵਿੱਚ ਵਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਹੀ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਮੈਦਾਨ 'ਤੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇਕ ਝੂਠਾ, ਅਸਥਿਰ ਮਿਰਾਜ਼ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਨ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਹੈ, ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ, ਅ-ਭਿੰਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸੋਚੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਬੀਜ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਠਾਸ ਦੁੱਧ ਦੀ, ਤਿੱਖਾਪਨ ਮਿਰਚ ਦੀ, ਤਰਲਤਾ ਪਾਣੀ ਦੀ, ਤੇ ਕੰਪਨ ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ਉਵੇਂ, ਹੋਰ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਹੋਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕੀ ਨਹੀਂ, ਉਤਪੱਤੀ, ਜੋ ਅਖੰਡ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਹੈ, ਸਰਵ-ਉੱਤਮ ਆਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੇ ਮਣੀ ਦੀ ਇਕ ਲਹਿਰ ਹੈ; ਇਹ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।