ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ, ਜੋ ਕਦੇ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਸਮਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਖੇਤਰਤਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਇਹ ਰੂਪ ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਆਪਸੀ ਕਾਰਣ-ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮਾਯਿਕ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮੁਕਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ, ਯਾਦ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਬ੍ਰਹਮ ਉੱਭਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਯਾਦ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੋਵੇਗੀ, ਜੋ ਰਚਨਾ ਵਾਂਗ ਲੱਗੇਗੀ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦੁਰਥ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਲੀਲਾ ਸਾਰੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਦਿੱਸਦੀ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਮੁੱਖ ਚੇਤਨਾਵਾਂ ਮੁੱਖ ਮਨ ਦੀ ਪਿੱਛ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਛੋਟੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਮੋਟੀ ਆਂਧੀ ਦੀ ਪਿੱਛ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਚੇਤਨਾਵਾਂ ਰਾਜੇ, ਪ੍ਰਜਾ ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਕਰਕੇ, ਜੋ ਵਿਦੁਰਥ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਸਾਡਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਵੰਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਜੰਮਿਆ ਹੈ,” ਜਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਐਸਾ ਹੀ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਣ ਲੱਭਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਮਣਕ ਦੇ ਚਮਕਣ ਦੀ ਚਮਕ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਤੇ ਰਾਜਗੀ ਵੀ, ਵਿਦੁਰਥ ਦੀ ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਮਣਕ ਦੀ ਚਮਕ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ। ਜਿੰਨੇ ਜੀਵ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੇਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਆਪਸੀ ਪਛਾਣ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਰਬਵਿਆਪਕਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਜੋ ਬਿਨਾ ਬਣਾਵਟ ਦੇ ਤੇ ਤੇਜ਼, ਅਟੱਲ ਗਤੀ ਵਾਲੀ ਹੈ—ਓਹੀ ਸਚੇ ਮੁਕਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਟਿਕਦੀ ਹੈ। ਤਾਕਤਵਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਰਾਹੀਂ, ਸੁਭਾਵ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦਰਪਣ ਵਾਂਗ ਪਰਛਾਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਨਾਲ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਉਥੇ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਸਭ ਚੇਤਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਓਹੀ ਪ੍ਰਵਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਅੰਗ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਰਾਹੀਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਣਗਿਣਤ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਉਤਪਤਿ ਤੇ ਲਯ, ਹਰ ਪਲ, ਹਰ ਅਣੂ ਵਿੱਚ, ਇਹੀ ਕ੍ਰਮ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਕੁਝ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਹੈ—ਅਜੰਮਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਖੰਡ। ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਤੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਹੋਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸਤਿਤਵ-ਹੀਨ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਫੁੱਲ, ਪੱਤੇ, ਫਲ ਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅਨੰਤ, ਸਰਬ-ਸਮਰਥ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ। ਅਜੰਮਾ ਅਵਸਥਾ, ਜਿਸਦਾ ਸੁਭਾਵ ਮਾਪ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਭੁੱਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਹੀ ਹਕੀਕਤ, ਜੋ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਤਪਤਿ ਤੇ ਲਯ, ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਦਿਸ਼ਾ ਤੇ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸਾਫ਼, ਬਿਨਾ ਆਰੰਭ, ਮੱਧ ਜਾਂ ਅੰਤ ਦੇ, ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਇਕ-ਰੂਪ, ਨਿਸ਼ਚਲ ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜਗਤ ਦਾ ਅਸਲ ਸੁਭਾਵ, “ਮੈਂ, ਤੂੰ” ਆਦਿਕ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਚੇਤਨਾ ਰੂਪੀ ਇਕ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀ ਖਾਲੀਅਤ ਹੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਦਵੈਤ, ਏਕਤਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਭ੍ਰਮ, “ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਹਾਂ,” ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਅਨੁਭਵ ਸਦਾ ਤੇ ਹਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਅਜੰਮਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਹੈ। “ਸਭ” ਤੇ “ਆਰੰਭ” ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਈਆਂ ਸਮੂਹੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹਨ, ਉਹ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਜੋਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਚੂੜੀ ਦਾ ਹੋਣਾ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਲਹਿਰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨਹੀਂ; ਸੋਨਾ ਹੀ ਚੂੜੀ ਹੈ, ਪਰ ਚੂੜੀ ਸੋਨਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਵਸਤੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਭਾਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੇਤਨਾ—ਭਾਵੇਂ ਅਭਾਗੀ ਹੈ—ਸਭ ਦੀ ਅਸਲ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ, ਸਰਬੋਤਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ, ਅੰਦਰੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇ “ਮੈਂ” ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਲਕੀਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਭਿੰਨਤਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪੱਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਤੇ “ਮੈਂ” ਵੱਖਰੇ ਜਿਹੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ, ਹੋਰ ਲਹਿਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਹੀ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਰਚਨਾ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਰਚਨਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਲ ਤੇ ਭਾਗ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰਾਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਦਿਲ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹਸਤੀ ਹਵਾ ਰਾਹੀਂ ਹਿਲਣ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਓਸੇ ਪਲ, ਇਹ ਸੁਖਸ਼ਮ ਨਾਦ-ਕਣ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਇਕ ਚਮਕ ਬਣ ਕੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ, ਅੰਦਰਲੇ ਹਿਲਾਰੇ ਦੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਕੰਬਣ ਵਾਂਗ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਓਸੇ ਪਲ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਸਤੀ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਆਵਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਅਜੰਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਆਪਣੀ ਤਰਲਤਾ ਨੂੰ। ਫਿਰ, ਅਜੰਮਾ ਧਰਤੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਮਨ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ, ਅੰਦਰਲੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਗੰਧ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ। ਅਨੁਭਵ, ਚਾਹੇ ਸਮਾਂ, ਪਲ ਜਾਂ ਖਸ਼ਣ ਹੋਣ, ਸਦਾ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਲੜੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਵ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਬਿਨਾ ਉਤਪਤਿ ਤੇ ਲਯ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜਾਗਰੂਕ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਅਜਾਗਰੂਕ ਹੈ, ਉਹ ਰਚਨਾ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।