ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਝੂਠਾ ਦੈਤ ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸਾਂਸ ਵੀ ਚੁਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਰਾਹੀਂ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਈ ਇਕ ਨਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਨਕਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਨੂੰ ਸਮਝੋ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਸੌ-ਖੁਰ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਛਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਝੂਠੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਦੈਤ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਅਸਲ ਆਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਸੀਮਾ ਹੈ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਵਾਲੀ। ਇਹ ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦਾ ਖੰਭਾ, ਜੇਹੜਾ ਅਢਿੱਕਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਤੱਤ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਅਡੋਲ ਖੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ, ਵੱਡੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਘਬਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜਾਗਰੂਕ ਜੀਵ ਲਈ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰਸ ਘਾਹ, ਬੂਟੀਆਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਹਿੰਦਾ, ਸਰਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਤਰਲਤਾ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਰਮ, ਆਕਾਸ਼-ਸਮਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ। ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਆਕਾਰ ਰਹਿਤ, ਆਕਾਸ਼-ਸਮਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਅਸਤੀ ਅਤੇ ਨਾਸਤੀ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼-ਸਮਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਮਹਾਂ-ਚਕਰਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਇਹ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਆਪਸੀ ਕਾਰਨ-ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਝੂਠਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ ਮੁਕਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਰਾਹੀਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਯਾਦ ਵੀ ਸਿਰਫ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੋਵੇਗੀ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦੁਰਥਾ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਸਾਰੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਕਿਵੇਂ ਨਜ਼ਰ ਆਈ? ਸਭ ਮੁੱਖ ਗਿਆਨ ਮੁੱਖ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਆੰਧੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋਰ ਹਲਕੀ ਹਵਾ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਆਪਸੀ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਰਾਜੇ, ਪ੍ਰਜਾ ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਵਿਦੁਰਥਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਸਾਡਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਅਮੁਕ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ," ਜਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਨ ਲੱਭਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਮਣੀ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਾਜਗਦੀ ਵੀ, ਸਿਰਫ ਵਿਦੁਰਥਾ ਦੇ ਗਿਆਨ-ਮਣੀ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹਨ। ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਜੀਵ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ, ਸਭ ਆਪਸੀ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਚੇਤਨਾ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਜੋ ਅਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਆਪਸੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਰਾਹੀਂ, ਸੁਭਾਵ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੀ ਸੁਭਾਵ ਰਾਹੀਂ ਦਰਪਣ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਉਥੇ, ਜੋ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਹੋਰ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਭਾਗ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਰਾਹੀਂ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਣਗਿਣਤ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਪਲ, ਹਰ ਅਣੂ ਵਿੱਚ, ਇਹੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਕਿਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਹੈ—ਅਜਨਮਾ, ਸ਼ਾਂਤ, ਤੇ ਅਟੁੱਟ। ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਤੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਪੱਕੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਅਸਤਿਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਰੁੱਖ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਫੁੱਲ, ਪੱਤੇ, ਫਲ ਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੰਤ, ਸਰਵ-ਸਮਰਥ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਅਸਲੀਅਤ ਹੈ। ਅਜਨਮਾ ਅਵਸਥਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਮਾਪ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਉਹ ਇਕ ਸੱਚਾਈ, ਜੋ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਉਗਣ-ਢਲਣ, ਨਾ ਹਨੇਰਾ-ਉਜਾਲਾ, ਨਾ ਦਿਸਾ-ਕਾਲ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਫ਼, ਆਰੰਭ-ਮੱਧ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਇਕ-ਰੂਪ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਸੁਭਾਵ, 'ਮੈਂ', 'ਤੂੰ' ਆਦਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ ਉਸ ਦੀ ਖਾਲੀਤਾ ਹੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਦਵੈਤ, ਅਦਵੈਤ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਭਰਮ, "ਮੈਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹਾਂ," ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਦੱਸੋ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਅਨੁਭਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇ ਹਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਅਜਨਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਇਕ ਆਤਮਾ ਹੈ। 'ਸਭ' ਤੇ 'ਆਰੰਭ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਈਆਂ ਸਮੂਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੀ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਅਸਥਿਤੀ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਚੂੜਾ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਲਹਿਰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨਹੀਂ; ਸੋਨਾ ਹੀ ਚੂੜਾ ਹੈ, ਪਰ ਚੂੜਾ ਸੋਨਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਭਾਗੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੀ ਅਸਲ ਹੈ। ਜੋ ਪਰਮ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰਲੇ ਸੂਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ 'ਮੈਂ' ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਲਕੀਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਠੋਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ 'ਮੈਂ' ਵੱਖਰੇ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਹੋਰ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਲੀਲਾ, ਆਖਿਰਕਾਰ, ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ, ਲੀਨ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਸਦਾ ਅਡੋਲ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਅਭੇਦ ਹੈ।