ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇੱਧਰ ਸੁਣੋ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਲਾਲਸਾ ਮਨ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਆਲਸ ਅਤੇ ਮੰਦੀ ਦੀ ਜਾਲੀ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਲਾਲਸਾ ਕਦੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਦਾ ਹੀ ਅਤਿ ਅਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਸਕ ਅਤੇ ਕਰਵਾਹਟ ਦੀ ਪਾਗਲਪਨ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਲੰਮੀ, ਪਤਲੀ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੀ ਘਣਤਾ ਨਾਲ, ਲਾਲਸਾ ਇੱਕ ਹਨੇਰੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਉੱਗੀ ਹੋਈ ਬੇਲ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਅਸਲ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਚਾਹੇ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਉੱਚੀ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਫਲ ਹੈ। ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ, ਨਿਰਦਈ ਅਤੇ ਮੁਰਝਾਏ ਹੋਏ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਸੁੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮਨ ਜਦੋਂ ਇਸ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੋਈ ਬੁੱਢੀ ਵੈਸ਼ਿਆ। ਜਗਤ ਦੇ ਇਸ ਵਿਅਪਕ ਨਾਚ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸ ਹਨ, ਸੰਸਾਰੀ ਭੋਗ ਦੇ ਰੰਗ-ਮੰਚਾਂ ’ਚ ਲਾਲਸਾ ਇੱਕ ਬੁੱਢੀ ਨਚਣ ਵਾਲੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੇਲ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਹੋ ਕੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਮਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਲਾਲਸਾ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਬੇਸੁਧੀ ਨਾਲ ਦੌੜਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਬੁੱਢੀ ਨਚਣ ਵਾਲੀ ਵਾਂਗ ਨੱਚਦੀ ਹੈ। ਧੁੰਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਥਰਥਰਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਦੇ ਮੋਹਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਲਾਲਸਾ ਬੇਚੈਨ ਮੋਰਣੀ ਵਾਂਗ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਸਤ, ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਹੈ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਇਕ ਪਲ ਲਈ, ਮੌਸਮ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਆਨੰਦ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਖੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਛੱਡ ਕੇ, ਲਾਲਸਾ ਇੱਕ ਦਰੱਖਤ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦਰੱਖਤ, ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਉੱਡਦੀ ਫਿਰਦੀ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਜਿੱਥੇ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ। ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਥਾਂ ਟਿਕਦੀ ਨਹੀਂ—ਲਾਲਸਾ ਦਾ ਬੇਚੈਨ ਬਾਂਦਰ। ਇੱਕ ਕੰਮ ਮੁਕਾ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਵਸਥਾ ਹੀ ਵਿਅਵਸਥਾ। ਲਾਲਸਾ ਅਥਾਹ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਚਲਾ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ’ਚ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੀਜੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਲਾਲਸਾ ਦੀ ਮਧੁਮੱਖੀ, ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਲਾਲਸਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਇਸਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕਸੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਮੰਦੀਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਸੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ; ਲਾਲਸਾ ਮੋਹ ਦੇ ਘਣ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜੋ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰਕ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੱਤਾਂ ਦੇ ਦਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲਸਾ ਹੀ ਧਾਗਾ ਹੈ—ਬੰਧਨ ਦੀ ਰੱਸਸੀ। ਲਾਲਸਾ ਬਹੁਤ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਨਿਰਗੁਣ, ਲੰਮੀ, ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ, ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ, ਖਾਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੜੀ ਹੋਈ, ਇੰਦਰ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਹ ਪੱਕੀਆਂ ਨੇਕੀਆਂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਲਈ ਵਜਰ (ਬਿਜਲੀ) ਹੈ, ਪਤਝੜ ਦੀ ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਹੋਈ; ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਕਮਲ ਲਈ ਪਾਲਾ, ਹਨੇਰੇ ਲਈ ਲੰਮੀ ਰਾਤ ਹੈ। ਲਾਲਸਾ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਟਕ ਦੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਦੀ ਚਿੜੀ, ਮਨ ਦੇ ਜੰਗਲ ਦਾ ਹਿਰਣ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਵਾਜਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਭਰਮ ਦੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਜੰਜੀਰ, ਰਸਤੇ ਦਾ ਆਨੰਦਮਈ ਬੋਹੜ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਮਲ ਲਈ ਚਾਂਦਨੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਲਾਲਸਾ ਬੁਢਾਪੇ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹਾ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਦਾ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਕਦੇ ਧੁੰਦ ਵਾਂਗ ਘਣੀ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਲਈ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਗੂੜ੍ਹੇ ਹਨੇਰੇ ਵਰਗੀ ਕਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਲਈ। ਜਦ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਇਹ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਭੁੱਲੇ-ਭਟਕੇ, ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਵਿਕਰੇਤ ਇਰਾਦਿਆਂ ਵਾਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਰੋਗ ਲਈ ਮੰਤਰ—ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਤਿਆਗ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਘਾਹ, ਪੱਥਰ, ਲੱਕੜ ਆਦਿ—ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਭ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਛਲੀ ਵਾਂਗ ਉਲਝੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਪਰਦਾ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਰਣਾਂ ਕਮਲ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦੀ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਬਾਂਸ ਦੀ ਬੇਲ ਵਾਂਗ ਹੈ: ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ, ਗਠਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਲੰਮੀ, ਕਾਂਟਿਆਂ ਅਤੇ ਕੋਪਲਾਂ ਵਾਲੀ, ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ—ਬਾਹਰੋਂ ਸੁੰਦਰ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ, ਇਸ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਕੱਟ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਕੱਟਣੀ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਨਾ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਧਾਰ, ਨਾ ਬਿਜਲੀ, ਨਾ ਤਪਦੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਚਿੰਗਾਰੀ, ਇਸ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਤੇਜ਼ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਲੌ ਦੀ ਨੋਕ ਕਾਲੀ, ਇਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤੇਲ ਨਾਲ ਲੰਮਾ, ਚਮਕਦਾਰ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਛੂਹਾ ਸਾੜਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਵਿਦਵਾਨ, ਮਿਹਨਤੀ, ਪਰਬਲ ਯੋਧਾ, ਪਰਮ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ—ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਘਾਸ ਵਾਂਗ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵੱਡੇ ਵਿਂਧਿਆ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਹੈ: ਵਿਸ਼ਾਲ, ਘਣਾ, ਭਿਆਨਕ, ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਘਣ ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਧੁੰਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਔਖੀ ਹੈ; ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਦੁਧੀਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਖੜੀ ਹੈ, ਮਿੱਠੀ ਪਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ। ਹੁਣ, ਦੇਖੋ ਇਹ ਸਰੀਰ—ਅੰਦਰੋਂ ਤਰ, ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਜਟਿਲ, ਸਦਾ ਬਦਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ, ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਜਾਣੂ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਝੂਠੀ ਅਹੰਕਾਰਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਤਰਕ ਨਾਲ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਉੱਚਾ ਜਾਂ ਨੀਚਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੜਤ ਹੈ, ਨਾ ਚੇਤਨਤਾ। ਇਹ ਜੜਤਾ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਸਾਂ ਅਥਿਰ ਤੇ ਅਣਿਸ਼ਚਿਤ ਹਨ; ਨਾ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਨਾ ਮੂਰਖ, ਸਿਰਫ਼ ਭਰਮ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਥੋੜਾ ਆਨੰਦ ਤੇ ਥੋੜਾ ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਰਗਾ ਦਇਆਲੂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਨੀਚ ਤੇ ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਸਦਾ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ, ਦੰਦ ਤੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਹਰ ਪਲ ਆਪਣੇ ਖਿੜਦੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਖੰਭਿਆਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਸਿਰ ਵੱਡਾ ਫਲ ਹੈ ਜੋ ਗਰਦਨ ਦੇ ਆਸਨ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਲਾਲਸਾ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੱਸ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।