ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਣ, ਨੌਜਵਾਨ ਹੋਣ, ਇੱਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਇੱਕ ਹੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਭੋਗਿਆ ਸੀ; ਲਵਣ ਨੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਇੱਕ ਪਲ ਮਾਨਵ ਦੀ ਉਮਰ ਹੈ, ਮਾਨਵ ਦੀ ਉਮਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨ ਨੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਕਾਰ ਮੁਕਾ ਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕੋਈ ਵਸਤੂ, ਨਾ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਯੋਗੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਿਹੜਾ ਮਿੱਠਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੜਵੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਕੜਵਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਕੜਵਾ ਵੀ ਮਿੱਠੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੋਸਤੀ ਵਾਲੀ ਮੰਨਤਾ ਨਾਲ ਮਿਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਿਤਰ ਵੈਰ ਵਾਲੀ ਮੰਨਤਾ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਸੰਸਾਰ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ—ਉਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਚੇਤਨਤਾ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਵਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਨਾਵੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀਪਣ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਪੀਲਾ ਜਾਂ ਚਿੱਟਾ ਵੀ ਸਵਾਦ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਤਸਵ ਜਾਂ ਵਿਪਤਿ, ਜਿਹੜੇ ਲੋੜ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੁੰਝਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਹੜੇ ਤੱਤ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਵਹਾਰ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਵਹਾਰ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਝੂਠਾ ਰਾਖਸ਼ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਚੁਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਨਾਰੀ ਜਾਗਦੇ ਵਾਂਗ ਆਨੰਦ ਦੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ—ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚਲਚਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੌ ਖੁਰ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਨੋ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਇਹ ਸਿਰਫ ਮਾਨਸਿਕ ਕੰਪਨ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ। ਝੂਠੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਾਖਸ਼ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਸਰੀਰਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਹਨ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹਨ, ਟੁੱਟੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਵੀਂ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਦੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਦਾ ਥੰਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਘੜਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਵੋਚ ਸਤ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਅਡੋਲ ਖੜੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ, ਵੱਡੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜਾਗਦੇ ਲਈ, ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰਸ, ਘਾਹ, ਬੂਟਿਆਂ, ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਸਰਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਰਵੋਚ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀਵਾਂਗ ਲਚੀਲਾਪਣ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਰਵੋਚ, ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ, ਆਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਆਕਾਰ-ਰਹਿਤ, ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ, ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਹੋਣ-ਅਣਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ, ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਆਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਚੇਤਨਾ-ਸਰੂਪ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਪਰਸਪਰ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਝੂਠਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਇਸ ਮੁਕਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ, ਯਾਦ ਤੋਂ ਦੂਜਾ ਬ੍ਰਹਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਯਾਦ, ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਿਰਫ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਹੀ ਹੈ। ਕਿਵੇਂ ਵਿਦੁਰਾਥ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ? ਸਾਰੇ ਮੁੱਖ ਗਿਆਨ, ਮੁਖ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਹਵਾ ਦੇ ਝੋਕੇ ਵੱਡੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਸਪਰ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਰਾਜਿਆਂ, ਪ੍ਰਜਾ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਦੁਰਾਥ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹਕੀਕਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਸਾਡਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ," ਜਾਂ ਇਸੇ ਵਾਂਗ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਣ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਰਤਨ ਦੀ ਚਮਕ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਦੁਰਾਥ ਦੇ ਗਿਆਨ-ਰਤਨ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਚਮਕ, ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਤੰਤ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ, ਸਿਰਫ ਗਿਆਨ ਦੀ ਚਮਕ ਹੀ ਹੈ। ਜਿੰਨੇ ਜੀਵ ਹਨ, ਜਿਸੇ ਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ, ਸਾਰੇ ਪਰਸਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਪਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਜੋ ਨਿਰਮਾਣ ਰਹਿਤ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਰਵੋਚ ਟਿਕਾਵਟ ਪਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇਕੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲੀ। ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦਰਪਣ ਵਾਂਗ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਪਣ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਉਥੇ, ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸਮੂਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਹੇਠਾਂ ਦਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਣਗਣਤ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਾਸ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਪਲ, ਹਰ ਅਣੂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵਿਆਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਕਿਤੇ ਟਿਕਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਹੈ—ਅਜਨਮਾ, ਸ਼ਾਂਤ, ਤੇ ਅਭੇਦ। ਇਹ ਸੁਪਨਾ, ਨੀਂਦ ਤੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਹੋਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ, ਪਰ, ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਅਣਹੋਣ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦਰਖ਼ਤ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਪੱਤਿਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ, ਫਲਾਂ, ਟਾਹਣੀਆਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੰਤ, ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਜਨਮਾ ਹਾਲਤ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਮਾਪ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ, ਕਿਸੇ ਲਈ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਵਿਸਰਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਉਹ ਇਕੋ ਹਕੀਕਤ, ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ, ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਾਸ, ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਚਾਨਣ, ਦਿਸਾ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਸਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ—ਨਾ ਆਰੰਭ, ਨਾ ਮੱਧ, ਨਾ ਅੰਤ—ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ, ਇਕੋ, ਅਡੋਲ, ਤੇ ਨਰਮਤਾ ਜਾਂ ਉਤਲੇਪਣ ਦੇ ਲਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।