ਸਮਾਂ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੋਗ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਇਹ ਬੇਹੱਦ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਖਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਲ ਜਿਤਨਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਸਤਿਕਾਰੀ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਇਕ ਵਾਰੀ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਟੋਏ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ। ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਜੋ ਕੁਝ, ਜਦੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਕੁਝ, ਓਸੇ ਸਮੇਂ, ਓਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਜਹਿਰ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਮਰਤਾ ਵੀ ਜਹਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਦੋਸਤੀ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਜਿਵੇਂ ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਹੋ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਲੰਮੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਓਹੀ ਚੀਜ਼ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਇਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਓਥੇ, ਇਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਓਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੀ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਹੀ ਇਹਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਯੁੱਗਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਓਸੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯੁੱਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਇੱਕ ਕਲਪ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਲ ਸਮਝ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਲਪ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇੱਕ ਪਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਚੇਤਨਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਓਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਦੁੱਖੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਤ ਯੁੱਗ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਲਈ ਓਹੀ ਰਾਤ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਲ ਜਿਤਨੀ ਹੈ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਲ ਯੁੱਗ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਪਲ ਵਰਗਾ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਹੀ, ਮੈਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਮ ਲੈਣਾ, ਨੌਜਵਾਨ ਹੋਣਾ, ਕਿਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ, ਤੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਜਾਣਾ—all ਕੁਝ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਰੀਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਜੀ ਲਏ; ਲਵਣ ਨੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਿਆ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਇੱਕ ਪਲ ਹੀ ਮਨੂ ਦੀ ਉਮਰ ਹੈ; ਮਨੂ ਦੀ ਉਮਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਦਿਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਰਾਤਾਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਚੀਜ਼, ਨਾ ਸੰਸਾਰ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਜੋਗੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਿੱਠਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਕੌੜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੌੜੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ ਜਾਵੇ; ਜੋ ਕੌੜਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮਿੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇ ਮਿੱਠੇ ਮਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਰਤਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇ ਵੈਰ ਦਾ ਭਾਵ ਹੋਵੇ; ਹੇ ਬਲਵਾਨ, ਸੰਸਾਰ ਜਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਪਾਠ ਜਾਂ ਅਧਿਐਨ—ਉਹ ਵੀ ਜਦੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਯਾਤਰੀ ਭਟਕਾਅ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਾਵ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਭਟਕਾਅ ਵਿੱਚ ਹਨ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਾਵ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦੀ। ਖ਼ਾਲੀਪਨ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਪੀਲਾਪਨ ਜਾਂ ਚਿੱਟਾਪਨ ਸੁਆਦ ਵਜੋਂ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਤਿਉਹਾਰ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਲੇਸ਼, ਭਟਕਾਏ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਤੱਤ ਉਲਝੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਹਾਰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਝੂਠਾ ਦੈਤ ਭਟਕਾਏ ਹੋਏ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ, ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਨਾਰੀ ਵੀ ਜਾਗਦੇ ਸਮੇਂ ਵਰਗਾ ਆਨੰਦ ਦੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਓਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਸਮਝ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੌ ਖੁਰ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਛਾਂਵਾਂ ਖੇਡ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੈ, ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਝੂਠੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਦੈਤ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰਕ ਸੀਮਾ ਹੈ, ਰੋਕਣ ਵਾਲੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਰਾਰਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਵਾਂ ਹੈ, ਸੌਂਦੇ ਹੋਏ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਜਾਗਦੇ ਸਮੇਂ। ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਦਾ ਥੰਮ੍ਹਾ, ਜੇਕਰ ਉੱਕੜਿਆ ਨਹੀਂ, ਤਾ ਵੀ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਪਰਮ ਤੱਤ—ਰਚਨਾ—ਅਡੋਲ ਖੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ, ਵੱਡੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਘਬਰਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਲਈ, ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰਸ, ਘਾਹ, ਬੂਟਿਆਂ, ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਰਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਰਚਨਾ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਰਵਾਨੀ ਲੁਕਾਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਇੰਝ ਹੀ ਰਚਨਾ ਪਰਮ, ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ, ਆਪੇ-ਚਮਕਦੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਇੰਝ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਇਹ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਆਪਸੀ ਕਾਰਣ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਇਹ ਝੂਠਾ, ਅਸਲੀ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ, ਇਸ ਮੁਕਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ, ਯਾਦ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਯਾਦ, ਜੋ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਰਚਨਾ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਹੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਸਭ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦੁਰਥ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ? ਸਭ ਮੁੱਖ ਗਿਆਨ ਮੁੱਖ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਹਵਾ ਦੇ ਝੋਕੇ ਵੱਡੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਸੀ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਰਾਜਿਆਂ, ਪ੍ਰਜਾ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਦੁਰਥ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਜੋ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਸਾਡਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਇੰਨੇ-ਇੰਨੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ," ਜਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਣ ਲੱਭਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਮੋਤੀ ਦੀ ਚਮਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਿਵਾਜ ਤੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਾਜਗੀ ਵੀ ਵਿਦੁਰਥ ਦੇ ਗਿਆਨ-ਮੋਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਚਾਨਣ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਤਨੇ ਜੀਵ ਹਨ, ਜਿਸ ਵੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵੀ ਸਮੇਂ, ਸਭ ਆਪਸੀ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਚੇਤਨਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।