ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਅਪਕ ਹੈ, ਉਸੀ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਇੱਕਤਾ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਨਿਰਲੇਪ ਸਮਝ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਲੀਅਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਪੰਜ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਟ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਜੋ ਅਪੂਰਨ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਦਵੈਤਤਾ ਜਾਂ ਅਸਲ ਪੂਰਨਤਾ ਰਿਹਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ, ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਯਤਨ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਗਰੂਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਵਿੱਤਰ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਕਣ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਫਿਰ, ਇਸ ਭਟਕਣ ਭਰੇ ਭ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਅਸਤੀ, ਸੰਸਕਾਰ, ਹਾਲਤ, ਭਾਗ, ਦੇਹ ਧਾਰਣ ਜਾਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਗਈ? ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਟੁੱਟ ਤੇ ਅਖੰਡ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਨੰਤ ਵਿੱਚ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਾਇਆ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਪੂਜਨਯ, ਤੁਸੀਂ ਉੱਚੀ ਦਰਸ਼ਟੀ ਦਿਖਾਈ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟਾਂ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ਯਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਗਿਆਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ: ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ, ਇਹ ਵਿਅਖਿਆ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਦਰਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਸੰਦੇਹ ਦੱਸੋ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਅਜੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਤਿੰਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਦਾ ਖੇਡ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯੋਗ ਮਾਇਆ ਹੈ; ਕਦੇ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ। ਕਦੇ ਕਈ ਸਾਲ ਲੰਬੀ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕੇਵਲ ਪਲ ਭਰ ਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪੂਜਨਯ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਦੱਸੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਕ ਵਾਰੀ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ। ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਜੋ ਕੁਝ, ਜਦੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਓਸੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਮਰਤਾ ਵੀ ਜੇ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਸਦਾ-ਸਦਾ ਸੋਚੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਲੰਮੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਇੱਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਕਲਪਨਾ ਕਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੌਰਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਦੀ ਮੂਲ ਨੈਸਰਗਿਕਤਾ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬੇਅੰਤ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਕਰ ਲਏ, ਤਾਂ ਓਸੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯੁਗ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਇੱਕ ਕਲਪ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਲ ਸਮਝ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਲਪ ਵੀ ਫੌਰਨ ਪਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਧਾਰਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਤ ਯੁਗ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਸੁਖੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਓਹੀ ਰਾਤ ਪਲ ਵਰਗੀ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪਲ ਯੁਗ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਯੁਗ ਪਲ ਜਿਹਾ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਮ ਲੈਣਾ, ਨੌਜਵਾਨ ਹੋਣਾ, ਕਿਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ, ਤੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਜਾਣਾ—all ਕੁਝ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ। ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਜੀ ਲਏ; ਲਵਣ ਨੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਇੱਕ ਪਲ ਹੀ ਮਨੂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੈ; ਮਨੂ ਦੀ ਉਮਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹਨ, ਨਾ ਵਿਸ਼ੇ, ਨਾ ਸੰਸਾਰ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਯੋਗੀ ਲਈ ਆਪਾ-ਭਾਵ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜੋ ਮਿੱਠਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੜਵਾਪਨ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਤੇ ਕੜਵਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਕੜਵਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਿੱਠੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਵੈਰੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਸੰਸਾਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ—ਉਹ ਵੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਯਾਤਰੀ ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨੌਕਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ ਨੌਕਾ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ। ਖਾਲੀਪਨ ਵੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ; ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਪੀਲਾਪਨ ਜਾਂ ਚਿੱਟਾਪਨ ਵੀ ਸੁਆਦ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਤਸਵ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਪੱਤੀ, ਭਟਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਸਦੀ ਤੱਤ-ਰਚਨਾ ਡੋਲ ਗਈ, ਉਸ ਲਈ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਹਾਰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ। ਝੂਠਾ ਦੈਤਿਆ ਭਟਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਵੀ ਚੁਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਰਾਹੀਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਜਾਗਦੇ ਵਰਗੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਲੰਮੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਠੋਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚੱਲ-ਚਲਾਉਣ ਨੂੰ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਸਮਝ, ਜਿਵੇਂ ਸੈਂਕੜੇ ਖੁਰਾਂ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਛਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਕੰਪਨ ਹੈ, ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਝੂਠੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਦੈਤ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਦੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਹਕਤ ਰੋਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਚੀਰ ਹਨ। ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ ਦਿੱਖ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਵੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਦੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਦਾ ਥੰਮ੍ਹਾ, ਬਿਨਾ ਘੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲਤਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਥੰਮ੍ਹਾ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਡਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜਾਗਰੂਕ ਲਈ Gehri ਨੀਂਦ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰਸ, ਘਾਹ, ਬੂਟਿਆਂ, ਲਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਰਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਤਰਲਤਾ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਪਰਮ, ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ, ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ।