ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਜਦ ਮੇਰੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਾਂ ਸੁੱਕੇ ਘਾਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੀ ਜਾਂ ਪਤਝੜ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੀ, ਮੈਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਅਸਲ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਨਾ ਪਾ ਸਕਣ ਕਰਕੇ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਾ, ਇਹ ਇੱਛਾ ਦੀ ਅੱਗ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਤਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਆਸ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਮੇਰਾ ਮਨ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪਾਗਲ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਦੌੜਦਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਛਾ, ਜੋ ਮੰਦੇਪਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਰੁਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਲੇ ਅਤੇ ਥੱਲੇ ਦੌੜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਰੱਸੇ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਕੇਂਦਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਇੱਛਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਲਦ ਨੂੰ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਖਿੱਚ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਦੀ ਜਾਲ ਬੁਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਫਾਹੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਛਾ, ਕਾਲੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ, ਜ਼ਾਹਿਲਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਥਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਛਾ, ਮੋੜੀ ਹੋਈ, ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਨਰਮ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ, ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ, ਹੌਲੀ ਛੂਹਣ ਤੇ ਵੀ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਛਾ, ਕਾਲੀ ਡੈਮਣ ਵਾਂਗ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਚੀਰ ਦਿੰਦੀ, ਭ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ, ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁੱਖੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਛਾ, ਪੁਰਾਣੇ ਤੰਤੂ ਵਾਂਗ, ਮਨ ਦੀਆਂ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਆਲਸ ਅਤੇ ਮੰਦੇਪਣ ਦੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ। ਇਹ ਇੱਛਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਪਵਿੱਤਰ, ਕੌੜੇਪਣ ਦੀ ਮੱਤ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਲੰਮੀ, ਪਤਲੀ ਤੇ ਲਗਾਵਟ ਨਾਲ ਘਣੀ, ਹਨੇਰੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਉੱਗੀ ਹੋਈ ਲਤਾ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਕੰਮੀ, ਭਾਵੇਂ ਉੱਚੀ ਉੱਡੇ; ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ, ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਮੁੱਕੀ ਹੋਈ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਸੁੱਕੀ ਪਈ ਹੈ। ਮਨ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਵੱਲ ਨਾ ਵਧੇ, ਇੱਛਾ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨਤੀਜੇ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਢੀ ਵਿਸ਼ਿਆ ਵਾਂਗ। ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਰਸਾਂ ਦੇ ਨਾਚ ਵਿੱਚ, ਇੱਛਾ ਪੁਰਾਣੀ ਨਚਣ ਵਾਲੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਦ ਇੱਛਾ ਵਧਾਪੇ ਦੇ ਦਰੱਖਤ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਤਨ ਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਲੈ ਕੇ, ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਲਤਾ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ ਨੱਚਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ, ਬੁੱਢੀ ਨਚਣ ਵਾਲੀ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਧੁੰਦ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੜਫੜਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਰੌਸ਼ਨੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਬੇਚੈਨ ਮੋਰਣੀ ਵਾਂਗ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਸਤ, ਉਲਝੀ ਤੇ ਭਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਇਹ ਮੌਸਮ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਆਚੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੱਕ ਦਰੱਖਤ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦਰੱਖਤ, ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਉੱਡਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਇੱਛਾ ਅਜੇ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਹ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ—ਇੱਛਾ ਦਾ ਬੇਚੈਨ ਬਾਂਦਰ। ਇਕ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਚੀਜ਼ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ। ਇੱਛਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਅਸਮਾਨੀ ਤਾਕਤ ਨੇ ਚਲਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਲ ਆਕਾਸ਼ 'ਚ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਜੇ ਪਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਝਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੀ ਹੈ—ਇੱਛਾ ਦੀ ਮਧੁਮੱਖੀ, ਦਿਲ ਦੇ ਕਮਲ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ। ਸੰਸਾਰਕ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ ਇੱਛਾ ਹੀ ਲੰਮਾ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਇਸਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤੰਗ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਮੰਦੇਪਣਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਅਸਲ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ; ਇੱਛਾ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ, ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਦੀ ਧੁੰਦ ਨਾਲ ਘਣੀ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਇੱਛਾ ਮਨ ਦੀਆਂ ਮੈਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਸਾ ਵਾਂਗ ਰਚੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਬੰਧਨ ਦੀ ਰੱਸੀ। ਇਹ ਇੱਛਾ ਕਈ ਰੰਗਾਂ ਦੀ, ਗੁਣ ਰਹਿਤ, ਲੰਮੀ, ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਜਮ ਗਈ; ਖਾਲੀ, ਖਾਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਜੜੀ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਹ ਪੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੇਕੀਆਂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਲਈ ਵਜਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਪਤਝੜ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ; ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਕਮਲ ਲਈ ਪਾਲਾ, ਹਨੇਰੇ ਲਈ ਲੰਮੀ ਰਾਤ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਨਾਟਕ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰਾ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ, ਮਨ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣ, ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਤੰਤੂ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਭ੍ਰਮ ਦੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਜੰਜੀਰ, ਰਾਹ 'ਤੇ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਵਟ-ਵ੍ਰਿੱਛ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਕਵਲ ਲਈ ਚੰਦਨੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਹ ਬੁਢੇਪੇ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹਾ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਸਤ, ਪੀੜ੍ਹਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ। ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਇਹ ਸੁੱਚੀ ਤੇ ਚਿੱਟੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਲ ਚਿੱਟੇ ਧੱਬੇ ਵਾਂਗ ਹਨੇਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਪੰਘ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਧੁੰਦ ਵਾਂਗ ਘਣੀ। ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਚਲਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚਲਪਟਤਾ ਦੇ ਖ਼ਾਤਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਭਜਣ ਦੇਣੋ; ਇਹ ਇੰਨੀ ਕਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘਣ ਹਨੇਰਾ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਵਾਲੀ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੀਲਤਾ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਭੁਲੇਖੇ, ਚੁੱਪ ਤੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਮਨ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਮੰਤਰ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡਣਾ ਹੀ ਹੈ। ਘਾਹ, ਪੱਥਰ, ਲੱਕੜ ਆਦਿ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਲਾਭ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅੰਦਰੋਂ ਮਛਲੀ ਵਾਂਗ ਹਿਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਵਾਂਗ ਉਠ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਨੰਗਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਕਵਲ ਖੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਬਾਂਸ ਦੀ ਲਤਾ ਵਾਂਗ ਹੈ: ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ, ਗੰਝਲਦਾਰ, ਲੰਮੀ, ਅੰਕੁਰਾਂ ਤੇ ਕੰਟਿਆਂ ਵਾਲੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ—ਬਾਹਰੋਂ ਤਾਂ ਇੰਝ ਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੀ ਅਕਲ ਵਾਲੇ ਵੀ, ਪਰਖ ਦੀ ਧਾਰਦਾਰ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ, ਇਸ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਕੱਟ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਕੱਟਣੀ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਨਾ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਧਾਰ, ਨਾ ਵਜਰ, ਨਾ ਗਰਮ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ, ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਰਗਾ ਤੇਜ਼ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।