ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ਹਿਰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਰਤ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗੀ ਹੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸੱਤ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਕਸਮਾਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਉਭਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਹ ਮੂਲ ਆਕਾਸ਼ ਕਈ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਨੇੜੇ ਖੜੇ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉੱਡਦਾ ਜਾਂ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਧਾਰਣਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਛਾ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭਰਮ ਤੋਂ ਜੰਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭਟਕਣ ਦੀ ਛਲਨਾ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ। ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਜਾਗਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਭਟਕਣਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਝੂਠੀਆਂ ਹਨ—ਇੱਕ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜਾਂ ਨਦੀ ਦੇ ਸੁੱਕਣ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਸੂਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਵਾਰੀ 'ਚ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਚੇਤਨਾ ਨੇ ਜੀਵ ਨੂੰ, ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਅੱਗੇ ਰੋਕ ਲਿਆ, ਮਨ ਦੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, "ਮਾਤਾ, ਦੱਸੋ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ ਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਇੱਥੇ ਸੀ, ਇਹ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਲੰਘ ਗਿਆ; ਇਹ ਦੋ ਦਾਸੀਆਂ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਜਦ ਤੂੰ ਸੁੱਤੀ ਰਹੀ ਤੇ ਲਾਸ਼ ਇੱਥੇ ਪਈ ਰਹੀ।" "ਸੋਹਣੀਏ, ਸੁਣ, ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਕੀ ਹੋਇਆ: ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾੜੀਆਂ ਸੜ ਗਈਆਂ। ਜਿੰਦ ਰਹਿਤ, ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਲਾਸ਼ ਬਰਫ਼ ਵਾਂਗ ਠੰਡੀ ਹੋ ਗਈ, ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਕੰਧ ਕੋਲ ਪਈ ਸੀ। ਫਿਰ ਮੰਤਰੀ ਆਏ, ਮੈਲ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖ ਕੇ ਮਰੀਆ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਡਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੂੰ ਘਰ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।" "ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਬਿਆਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ: ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ, ਸੰਧਲ ਦੀ ਲੱਕੜ ਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਚਿਤਾ ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸੁਆਹ ਹੋ ਗਈ। ਰਾਣੀ ਦੀ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੋਲਾ-ਚੀਖਾ ਹੋਇਆ; ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਹੁਣ, ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਇੱਥੇ ਆਈ ਹੈਂ, ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਵੱਡਾ ਚਮਤਕਾਰ ਮੰਣਣਗੇ ਕਿ ਤੂੰ ਦੁਸਰੇ ਲੋਕ ਤੋਂ ਮੁੜ ਆ ਗਈ।" "ਪਰ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸੱਚੀ ਇੱਛਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਓਹੀ ਸਰੀਰ ਧਾਰ ਕੇ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈਂ, ਤੇਰਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਧਾਰਣਾ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਓਹੀ ਰੂਪ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਧਾਰਣਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਵੀ, ਬਿਨਾ ਵਿਰੋਧ, ਵੈਤਾਲ ਬੱਚੇ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ।" "ਹੁਣ ਤੂੰ ਸੂਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈਂ, ਸੋਹਣੀਏ; ਪੁਰਾਣਾ ਸਰੀਰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਛੋੜਾ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸੂਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਸਰੀਰਕ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਜਾਗਦੇ ਨੂੰ ਉਹ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਦਿਸਣ। ਜਦ ਸੂਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਲਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੱਦਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਸੁਗੰਧ ਦੇ ਫੁੱਲ।" "ਅੱਜ ਤੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈ, ਸਰੀਰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਗਰਭ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਅੱਜ, ਇਕੱਤੀਵੇਂ ਦਿਨ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹਾਂ; ਸਵੇਰੇ, ਇਹ ਦੋ ਦਾਸੀਆਂ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਗਈਆਂ।" "ਆਓ, ਲੀਲਾ, ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਇਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਖਾਈਏ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਰਿਆ ਹੋ ਸਕੇ।" ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸੋਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, "ਆਓ ਲੀਲਾ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਏ," ਦੋਵੇਂ ਦੇਵੀਆਂ ਉਥੇ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ। ਫਿਰ ਵਿਦੂਰਥ ਦੀ ਪਤਨੀ ਲੀਲਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਉਸ ਘਰ ਨੂੰ ਤੱਕਣ ਲੱਗੀ, ਜੋ ਪਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਘਰ ਚੰਨ ਦੀ ਚਕਤੀ ਵਾਂਗ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਧੁਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਠੰਢੀ ਅੱਗ ਜਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਲਤਾਂ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਘਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੇ ਖੇਡਾਂ ਵਾਲਾ ਸੱਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉੱਠੀ ਤੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਜਦ ਰਾਣੀ ਮੱਜਯਾ ਆਈ, ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਈ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਡਾ ਰਸਤਾ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਨੌਜਵਾਨੀਆਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਯੁਵਨ 'ਚ ਮਸਤ ਸੀ, ਮੈਰੂ ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਗਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਬੱਚੀਏ, ਦੱਸ: ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਆਈ? ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ, ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਕੀ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ?" ਲੀਲਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਦੇਵੀਏ, ਓਸ ਥਾਂ ਮੈਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਸੀ; ਮੈਂ ਘਟਦੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਈ, ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀਆਂ ਅੱਗੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ। ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਚੰਗਾ ਨਾ ਮਾੜਾ; ਫਿਰ, ਕੰਬਦੀਆਂ ਪਲਕਾਂ ਹੇਠ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਿਆ..." "ਜਦ ਮੌਤ ਦੀ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਮੁਕੀ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ—ਅਚਾਨਕ ਉੱਠ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਡ ਗਈ। ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਹਵਾ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆ ਗਈ।" "ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਘਰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਮਾਲਕ ਵਲੋਂ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਦੀਵਿਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ, ਸੁੰਨ-ਸਾਨ, ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਵਿਛੋਣੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਿਦੂਰਥ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਦ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ, ਜੰਗ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੋਂ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ ਸੋ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ।" "ਫਿਰ, ਜਦ ਦੇਵੀ ਇੱਥੇ ਆਈ, ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਆਖ ਦਿੱਤਾ, ਹੇ ਕਿਰਪਾਲੂ। ਹੇ ਹੰਸਾਂ ਵਾਂਗ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਖੇਡਾਂ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਆਓ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਸ ਲਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਛੋਣੇ ਤੋਂ ਉਠਾਈਏ।