ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲੋਕ ਸੋਚਣਗੇ ਕਿ ਰਾਣੀ ਇੱਥੇ ਬੈਠੀ ਹੈ, ਦੁਖੀ ਹੈ; ਕੋਈ ਹੋਰ ਔਰਤ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਮਿੱਤਰ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਹੋਰੋਂ ਆਈ ਹੈ। ਪਰ, ਇਹਨਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਜੀਵ ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਡਿੱਗਾ ਲੁੱਦਕਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿਸੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਵੱਜ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਅੱਗ, ਪਹਾੜ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕੋਲੋਂ ਬੇ-ਸੂਝੇ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਿਨਾਂ ਜਾਣੇ। ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਣ ਉੱਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ ਕਿ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਪਦਾਰਥਕ ਜਗਤ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਾਗਣ ਉੱਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਚੋਟੀ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਜਿਵੇਂ ਪਵਨ ਪਤਝੜ ਦੇ ਬੱਦਲ ਨੂੰ ਉਡਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ, ਭ੍ਰਮ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਹਿਲਚਲਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੀ ਗਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਹਿਲਚਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕੋਈ ਦੂਜਾਪਣ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਤਰਲਤਾ, ਜਾਂ ਹਵਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾਪਣ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਇੱਥੇ ਦੂਜਾਪਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਝੂਠੇ ਦੂਜਾਪਣ ਦੇ ਭਾਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕਾਰਨ-ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕੀ ਹੈ? ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਬੇਮਤਲਬ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਝੂਠਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਵੀ ਝੂਠਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਵਸਤੁ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਸਦੀਵੀ ਅਸਲ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਅਚਾਨਕ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਤੱਤਮਈ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਕਦਮ-ਬ-кਦਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਜ਼ਦੀਕ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉੱਡਦੇ ਜਾਂ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਗਿਆਨ-ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਿਰਫ ਭ੍ਰਮ ਦੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈਆਂ ਝੂਠੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਮੋਹ-ਝੂਠ ਹਨ, ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਵਾਂਗ ਖਾਲੀ ਹਨ। ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵ, ਮੌਤ ਤੇ ਜਾਗਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਟਕਣਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੀਆਂ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਝੂਠੀਆਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਲੜੀ ਜਾਂ ਦਰਿਆ ਦਾ ਮੌਤ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਰੂਪੀ ਵਾਹਨ ਵਿੱਚ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਚੇਤਨਾ ਨੇ ਜੀਵ ਨੂੰ, ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ, ਤੁਰੰਤ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ—"ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਦੇਵੀ, ਇੱਥੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਜਦ ਮੈਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਇੱਥੇ ਪਈ ਸੀ?" ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਲੰਘ ਗਿਆ; ਇਹ ਦੋ ਦਾਸੀਆਂ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਜਦ ਤੂੰ ਸੁੱਤੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਲਾਸ਼ ਇੱਥੇ ਲਿਆਈ ਗਈ।" "ਸੁੰਦਰਏ, ਸੁਣ, ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕੀ ਹੋਇਆ: ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਸੜ ਗਈਆਂ। ਨਿਸ਼ਚੇਤ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੁੱਕੀ ਪੱਤੀ ਵਾਂਗ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਲਾਸ਼ ਬਰਫ ਵਾਂਗ ਠੰਢੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਕੰਧ ਕੋਲ ਪਈ ਸੀ।" "ਫਿਰ ਮੰਤਰੀ ਆਏ, ਮੌਤ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਮਰੀਆ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਹੋਰ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ? ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਚੰਦਨ ਦੀ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ, ਤੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਰਾਖ ਹੋ ਗਈ।" "ਫਿਰ, ਰਾਣੀ ਦੀ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੋਲਾ-ਚੀਖ-ਚਲਾਉ ਹੋਇਆ; ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਹੁਣ, ਜਦ ਤੈਨੂੰ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਇੱਥੇ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਤੂੰ ਹੋਰ ਜਗਤ ਤੋਂ ਮੁੜ ਆਈ ਹੈ। ਪਰ ਤੂੰ, ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਓਸੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈਂ, ਤੇਰਾ ਉੱਚ ਮਨ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਹੈ।" "ਜੋ ਧਾਰਣਾ ਤੂੰ ਸਰੀਰ ਬਾਰੇ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਓਹੀ ਰੂਪ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਬਿਲਕੁਲ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ। ਹਰ ਕੋਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ, ਬਿਨਾਂ ਵਿਰੋਧ ਦੇ, ਬੱਚੇ ਵੇਤਾਲ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ।" "ਤੂੰ ਹੁਣ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈਂ, ਹੇ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰਏ; ਤੇਰਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸਰੀਰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਤਿਆਗਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪੀੜਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਜਾਗਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਉਹ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਦਿਸੇ।" "ਜਦ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਲਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੱਦਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦੇ ਫੁੱਲ। ਅੱਜ ਤੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਗਰਭ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।" "ਅੱਜ, ਇਕੱਤੀਵੇਂ ਦਿਨ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਾਂ; ਸਵੇਰੇ, ਇਹ ਦੋ ਦਾਸੀਆਂ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਗਈਆਂ।" "ਚਲ, ਲੀਲਾ, ਆਓ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਖਾਵੀਏ, ਖੇਡ ਵਾਂਗ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੀਲਾ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।" ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, "ਆਓ, ਅਸੀਂ ਲੀਲਾ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਏ," ਦੋਵੇਂ ਦੇਵੀਆਂ ਉਸ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਚਮਕਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਵਿਦੁਰਾਥ ਦੀ ਪਤਨੀ ਲੀਲਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਉਸ ਘਰ ਨੂੰ ਤੱਕਣ ਲੱਗੀ, ਜੋ ਉਸ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਪੁੰਜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਘਰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਵਾਂਗ ਪਤਲਾ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਧੁੱਲਿਆ, ਠੰਢੀ ਜਵਾਲਾ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਸਰੇ ਵਾਲੀ ਲਤਾ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਘਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਖੇਡ-ਸਮੁੱਚਾ ਆਹਵਾਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਉਠੀ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਜਦ ਰਾਣੀ ਮੱਜਯਾ ਆਈ, ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲਿਓ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਈ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਹਾਡਾ ਰਸਤਾ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ।" ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ, ਉਹ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਮਦ ਵਿਚ ਮਸਤ, ਮਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਗਈਆਂ।