ਇਹ ਕਥਾ ਅਜਿਹੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਤਨੀ ਹੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ 'ਤੇ ਸੱਪ ਦੀ ਭੂਲ-ਭੁੱਲੈਣੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਸਤੁਤਾ ਵੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭਟਕਾਏ ਹੋਏ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨ-ਜਨਮੀਆਂ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਅਜੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਜਾਗਣਾ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਕਲ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਝੂਠੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵ 'ਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸਰੀਰ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਸਰੀਰ ਉਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅੰਤਰ ਸਰੀਰ ਚਮਕਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਲੀ ਦਾ ਬੂੰਦ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਧਦੇ ਸਫੈਦ ਬੱਦਲ, ਐਸਾ ਹੀ ਯੋਗੀ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਅਚਾਨਕ ਅਦਿੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ, ਹੋਰ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਵਿੱਚ, ਯੋਗੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਆਕਾਸ਼ 'ਚ ਉੱਡ ਕੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਿਸੇ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵੇਖ ਕੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ।" ਪਰ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਕੇਵਲ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਣ 'ਤੇ ਸੱਪ ਦੀ ਭੂਲ-ਭੁੱਲੈਣੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਸ ਦੀ ਅਸਤਿਤਵ? ਕਿਸ ਦੀ ਨਸ਼ਟਤਾ? ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਅਗਿਆਨਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਮਿਟ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸਰੀਰਕ ਤੱਤ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ? ਇਹ ਦੱਸੋ, ਮਾਹਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਅਜੇ ਵੀ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਇਹ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਜਵਾਬ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ? ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਹੀ ਹੈ; ਸਰੀਰਕ ਤੱਤ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਕ ਤੱਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੁੱਢੀ ਅਵਸਥਾ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭਾਰੀਪਨ, ਕਠੋਰਤਾ, ਠੋਸਤਾ, ਤੇ ਭੁੱਲ-ਭੁੱਲੈਣੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਣ ਸਾਫ-ਸੁਥਰੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਹਲਕਾਪਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੂਈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਹਲਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਾਗਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਠੋਸ ਸਰੀਰ ਵੀ ਉੱਚੀ ਉੱਡਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਹੁਣ ਲਾਸ਼ ਹੋ ਚੁੱਕਾ, ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਾਗਣ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਜਿੰਦਿਆਂ ਹੋਏ ਵੀ ਯੋਗੀ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਉੱਥੇ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, "ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ" ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕੇਵਲ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਰੂਪ ਉਸ ਸਰੀਰ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ; ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ 'ਚ ਸੱਪ ਦੀ ਭੂਲ-ਭੁੱਲੈਣੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਗੁਆਇਆ? ਜਦੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਮਿਲਿਆ? ਜੇ, ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੱਚੀ ਨਿਸ਼ਚੈ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜਾਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ: "ਮਹਾਰਾਣੀ ਇੱਥੇ, ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਤਰੀ, ਮਿਤ੍ਰ, ਕਿੱਥੇ ਤੋਂ ਆਈ ਹੈ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੀ ਸੰਦੇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜੋ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਨਹੀਂ—ਕਿਵੇਂ ਚਿੰਤਨ ਕਰ ਸਕਦੇ? ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਡੱਲੀ, ਲੁੰਬੀ, ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਟਕਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਅਗਿਆਨ ਲੋਕ ਅੱਗ, ਪਹਾੜ, ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਬਿਨਾਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਣ 'ਤੇ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਾਗਣ 'ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਚੋਟੀ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਜਿਵੇਂ ਪਵਣ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਨੂੰ ਉਡਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ, ਭਟਕਾਏ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜ ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ; ਇਹ ਹਲਚਲ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਵਣ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਵਣ ਦੀ ਹਲਚਲ ਆਪਣੇ ਅਮਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ, ਜਦੋਂ ਹਲਚਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਦਵੈਤ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੇ ਤਰਲਤਾ, ਜਾਂ ਪਵਣ ਤੇ ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ ਦਵੈਤ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਇੱਥੇ ਦਵੈਤ ਦੀ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਦਵੈਤ ਦੇ ਭਾਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕੀ ਹੈ? ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਦਵੈਤ ਮਤਲਬ-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ, ਐਸਾ ਹੀ ਜਾਗਣ—ਇਸ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਝੂਠਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ ਜਗਤ ਵੀ ਝੂਠਾ। ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਵਸਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਸਦੀਵੀ ਹਕੀਕਤ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਝੂਠੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਅਚਾਨਕ ਆਕਾਸ਼ 'ਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ, ਐਸਾ ਹੀ ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਤੱਤ ਆਕਾਸ਼ ਕਈ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੇੜੇ ਖੜੇ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉੱਡਦੇ ਜਾਂ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਗਿਆਨ-ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਛਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਕੇਵਲ ਭ੍ਰਮ-ਜਨਮੀਆਂ ਧਾਰਣਾਂ ਹਨ; ਇਹ ਕੇਵਲ ਮਾਇਆ ਹਨ, ਖਾਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵ। ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵ, ਮੌਤ ਤੇ ਜਾਗਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀਆਂ ਧਾਰਣਾਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਭਟਕਣ—all ਸਾਫ-ਸੁਥਰੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਝੂਠੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਦਰਿਆ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਲੜੀ, ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰਥ-ਵਾਂਗ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਚੇਤਨਾ ਨੇ ਜੀਵ ਨੂੰ, ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਇੱਛਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਹਲਚਲ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲਿਆ। "ਦੱਸੋ, ਮਾਤਾ, ਇਸ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਜਦ ਮੈਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ ਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਇੱਥੇ ਪਈ ਸੀ?" "ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਲੰਘ ਗਿਆ; ਇਹ ਦੋ ਦਾਸੀਆਂ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਰਹੀਆਂ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਸੋ ਰਹੇ ਸੀ ਤੇ ਸਰੀਰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ।" "ਸੁਣੋ, ਸੋਹਣੀਏ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਕੀ ਹੋਇਆ: ਪੰਦਰਵੀਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਐਸਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਪੱਟੀਆਂ ਸੜ ਗਈਆਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਰੀਰ, ਤੇ ਅਨੁਭਵ—all ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।